Mezuniyet Sonrası ve Mecburi Hizmet — Hekim El Kitabı

Redaktor Yavuz Furuncuoğlunun ön sözü kitabın niyə yazıldığını səmimi izah edir: tibb fakültəsində tələbənin xəstə məsuliyyəti yoxdur, əsl çətinlik diplomdan sonra başlayır, çünki «yanımızda məsləhət alacaq bir müəllimimiz artıq yoxdur». Köhnə müəllimlərin sözü xatırlanır: bəzən xəstəni müayinə edərkən içimizdən «bir həkim çağırın!» deyə qışqırmaq gəlir. Kitab əvvəlki «Akıl Notları» seriyasını bir cilddə birləşdirir və məcburi xidmətə gedən, ailə həkimi, rezident və təcili yardım rotasiyasına başlayan həkimin «əlinin altında» olmaq məqsədi daşıyır.

Kitabın ən güclü tərəfi müəllif heyətidir: hər bölmə öz sahəsinin mütəxəssisi tərəfindən yazılıb — infeksion xəstəlikləri Recep Öztürk, pediatriyanı Fahri Ovalı, məhkəmə tibbini Nezih Varol və s. Bölmələrin quruluşu eynidir: qısa giriş, maddələrlə tanı meyarları, cədvəllər, müalicə addımları və ədəbiyyat siyahısı. Başlıqdakı qeyd — «istinad mənbələri sizin üçün xülasə edildi» — formatı yaxşı ifadə edir.

İnfeksion təcili hallar bölməsi kəskin qızdırmalı xəstənin hansı hallarda təcili sayılmalı olduğunu, sepsisin, irinli meningitin, herpes ensefalitinin, nekrotizan fasiitin və başqa vəziyyətlərin necə tanınacağını izah edir. Praktik detallar dəyərlidir: sepsisdə ilk yarım-bir saatın həlledici olduğu, yaşlı qızdırmalı xəstələrin üçdə birində ocaq tapılmasa da bakteriyemiya ola biləcəyi, sepsisə rəğmən qızdırmanın 36%, leykositozun 33% hallarda normal ola biləcəyi, antibiotikdən əvvəl hemokultura götürülməsinin vacibliyi. Türkiyə şəraitində salmonella və bruselyoz bakteriyemiyalarının da düşünülməli olduğu kimi yerli qeydlər xüsusilə faydalıdır.

Lakin burada kitabın əsas zəifliyi də görünür. Sepsis sistem iltihabi cavab sindromu (SİYS) meyarları ilə təyin olunur və 2012-ci il «Surviving Sepsis» təlimatına əsaslanan «ilk altı saatda mərkəzi venoz təzyiq 8–12 mmHg, venoz oksigen saturasiyası 70%» kimi hədəflər verilir. Halbuki elə 2016-cı ilin əvvəlində Sepsis-3 tərifləri SİYS-i tərk etdi, bu hədəflərə əsaslanan «erkən məqsədyönlü terapiya» isə 2014–2015-ci illərin böyük tədqiqatlarında üstünlük göstərmədi. Bu, kitabın çap olunduğu il üçün başa düşüləndir, amma bu gün onu oxuyan həkim güncəl təlimatlarla yoxlamalıdır — kitabın özü də başlanğıcdakı «Xəbərdarlıq» qeydində bunu tövsiyə edir.

Zəhərlənmə bölməsindən «Dişləmə və sancmalar» hissəsi formatın yaxşı nümunəsidir: arı, eşşəkarısı və od qarışqası sancmalarında lokal, toksik, anafilaktik və gecikmiş reaksiyalar qısa təsvir olunur, müalicə addımları — sancağın çıxarılması, soyuq kompres, antihistaminlər və anafilaksiyada budun ön-yan səthinə epinefrin — aydın verilir. Bu tip hazır alqoritmlər növbədə olan gənc həkim üçün həqiqətən faydalıdır.

Nəticədə kitab 2016-cı ildə məcburi xidmətə gedən həkim üçün dəyərli bir cib yoldaşı idi və bir çox bölmələri bu gün də işə yarayır. Amma onu tək mənbə kimi yox, güncəl təlimatlarla birlikdə istifadə etmək lazımdır; resept bölməsindəki dərman adları və dozalar da mütləq yoxlanılmalıdır.

• Maddələr, cədvəllər və alqoritmlərlə qısa bölmələr
• Hər bölmə sahə mütəxəssisi tərəfindən yazılıb, sonunda ədəbiyyat siyahısı
• Üç hissə: təcili tibb, resept bələdçisi, laborator göstəricilər