Sezgi Pompaları ve Diğer Düşünme Aletleri
Uyğundur
- Fəlsəfəyə, idrak elminə (cognitive science) və zehin fəlsəfəsinə maraq göstərən, amma quru akademik dillə üzləşmək istəməyən oxuculara
- "Necə düşünməli" sualına praktik alətlər axtaran, Occam Usturası kimi tanış anlayışları daha dərindən anlamaq istəyənlərə
- Fikri sərgüzəştdən (von Neumann, Feynman haqqında əfsanələr kimi) zövq alan, elmi zarafat dolu üslubu sevən oxuculara
- İradə azadlığı, şüur, məna kimi "böyük" fəlsəfi sualları addım-addım, konkret nümunələrlə araşdırmaq istəyənlərə
Uyğun deyil
- Fəlsəfəni yalnız formal, riyazi sübutlar şəklində qəbul edən, "əyləncəli" tonu ciddiyətsizlik sayan oxuculara
- Bir kitabı əvvəldən sona xətti roman kimi oxumağı sevən, 77 ayrı-ayrı "alət"dən ibarət parçalanmış struktura uyğunlaşa bilməyən oxuculara
- Dennett-in materialist, dini olmayan şüur anlayışına fəlsəfi cəhətdən qarşı olan, kitaba qərəzsiz yanaşa bilməyəcək oxuculara
Ön sözdə Dennett kitabın 2012-ci ilin baharında Tufts Universitetindəki fəlsəfə seminarından necə doğulduğunu izah edir — bilərəkdən yalnız fəlsəfə üzrə ixtisaslaşmayan 13 birinci kurs tələbəsini seçib, kitabı mütəxəssis olmayan oxucular üçün əlçatan etməyə onların köməyi ilə çalışıb.
Giriş fəsli "düşünmək çətindir" tezisi ilə başlayır — nöropsixoloq Marcel Kinsbourne-un fikrincə, bu çətinlik daim daha asan, amma çıxılmaz yollara aparan "cazibədar" yanlış cığırlarla mübarizədən qaynaqlanır.
Dennett bunu John von Neumann haqqında məşhur bir əfsanə ilə illüstrasiya edir — riyaziyyatçı-fizik hətta sadə "iki qatar və quş" tapmacasında da ən mürəkkəb (sonsuz sıra toplama) yolu seçib, halbuki bir anlıq sadə həll mövcud idi; bu, "nə qədər ağıllı olsanız olun, asan yolu seçəndə daha ağıllı olursunuz" tezisini dəstəkləyir.
Fəsil düşüncə alətlərini kateqoriyalara ayırır: etiketlər (canlı adlar), nümunələr, bənzətmələr və metaforalar, "iskele" (əvvəlcə vaxt aparan, sonra bütün problemləri asanlaşdıran struktur) və nəhayət, Dennett-in özünün adlandırdığı "sezgi pompaları" — kəskin intuisiyalar oyadan kiçik fikir təcrübələri.
Fəsil iki konkret sezgi pompası ilə bitir: "Acayip Başgardiyan" (gecə hər kilidi açan, amma məhbusları yenə də "azad etməyən" gözətçi) və "Çöplükdəki Mücəvhərlər" (küçədəki zibil qutusunda tapılan qiymətli daşlar, amma onları dəyərləndirmək imkanı olmadan) — hər ikisi iradə azadlığı mövzusuna zərif giriş rolunu oynayır, kitabın sonrakı bölmələrində daha dərindən açılacaq mövzuya işarə edir.
- Ciddi fəlsəfi mövzuları gündəlik həyat müqayisələri (dülgərlik, dəmirçilik) və məşhur elm adamları haqqında əfsanələrlə (von Neumann, Feynman) canlandıran üslub
- 77 ayrı "alət"ə bölünmüş, istənilən qaydada oxuna bilən, sorğu kitabı kimi də istifadəyə əlverişli modul struktur
- Öz konsepsiyalarına (sezgi pompaları) tənqidi məsafədən baxan, onların həm faydalı, həm şübhəli, həm də yanıldıcı ola biləcəyini açıq etiraf edən intellektual dürüstlük
- Tələbələrindən tutmuş redaktoruna qədər kitabın yaranmasına kömək edən hər kəsə ətraflı təşəkkür edən səmimi, şəxsi Ön söz tonu
Dennett-in birgə redaktə etdiyi "The Mind's I" əsərinin həmmüəllifi, oxşar oyunbaz-fəlsəfi üslubla yazılmış klassik
Eyni müəllifin şüur fəlsəfəsinə həsr olunmuş daha sistematik, əsas əsəri
Oxşar şəkildə dil və idrak vasitəsilə zehnin necə işlədiyini araşdıran, populyar elmi əsər (saytımızda artıq icmal olunub)
Giriş fəslindən sonra kitab beş böyük bölməyə ayrılır: Ümumi düşüncə alətləri (Occam Usturası, Sturgeon Qanunu, Reductio ad Absurdum kimi), Məna və Məzmun haqqında alətlər, Zehin haqqında alətlər (Çin Otağı, Zombilər və Zimbolar), Təkamül haqqında alətlər və nəhayət, İradə Azadlığına həsr olunmuş ayrıca bölmə.
Kitabın son hissələrində Dennett öz mövqeyini açıq şəkildə ortaya qoyur: şüur "sehrli" bir substansiya deyil, beyinin hesablama proseslərinin nəticəsidir; iradə azadlığı isə determinizmlə ziddiyyətdə deyil, əksinə, mürəkkəb səbəb-nəticə şəbəkəsinə "kök salmışdır" — Giriş fəslindəki "Acayip Başgardiyan" nümunəsi bu tezisin ilk toxumu idi.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
