Yaşamak İçin Bir Nedeni Olan

Esse düşərgə psixologiyasının metodoloji suali ilə açılır: düşərgədə yaşayan müşahidəçi tərəfsiz qala bilərmi? Frankl iki təhlükəni göstərir: kənardan baxan çox məsafəli olur və empati qura bilmir, «tam ortasında» olan isə çox az məsafəyə malikdir. Cohen və Gilbert kimi müəlliflərə istinadla deyilir ki, bu dünyanı yaşamayan anlaya bilməz. Frankl öz təcrübəsini Auschwitz, Dachau və Theresienstadt düşərgələrinə əsasən bölür və məhbusun reaksiyasını üç mərhələyə ayırır: qəbul şoku, uzun müddətli düşərgə həyatının xarakter dəyişiklikləri və azadlığa çıxma mərhələsi.

Birinci mərhələdə, qəbul şokunda, Cohen «şəxsiyyətin bölünməsini», subyekt-obyekt ayrılmasını təsvir edir: sanki söhbət onun haqqında deyil. Frankl yeni gələnlərin qatara minərək Auschwitz stansiyasına çatmasını təsvir edir: yük vaqonunda səksən nəfər, «Burada lövhə var… Auschwitz!» qışqırığı, tikanlı tel, gözətçi qüllələri. Düşərgə məhbusları gülərək vaqona dalır, yaxşı bəslənmiş görünürlər; Frankl bunu edam edilməzdən əvvəl əfv umidi daşıyan məhkumun «əfv deliryumu»na bənzədir. Sonra Frankl «seçmə»yə (Selektion) yetişir: SS zabiti işarə barmağı ilə «sola, sağa, daha çox sola» göstərir; Frankl sağa gedir və axşam bilir ki, nəql edilənlərin təxminən 90%-i ölümə məhkum olub.

Frankl gənc arkadaşı P.-nin harada olduğunu soruşanda yaşlı məhbus tüstülənən bacanı göstərir: «Orada dostun göyə yüksəlir». Sonra Frankl yanındakı əlyazmanı — «həyatımın işi» — köhnə məhbusa göstərib saxlamaq istədiyini deyəndə, cavab bir sözlə gəlir: «Lənət olsun!» Bu an o, «bütün əvvəlki həyatına xətt çəkdiyini» yazır. Ümidsizlik, günlük ölüm təhlükəsi çoxlarını intihar düşüncəsinə aparır («telə qaçmaq»); amma Auschwitz-də bunun ehtiyacı da yox idi. Qəbul şokunun sonunda duyğusuzluq qoruyucu zireh kimi yaranır.

İkinci mərhələ — uyğunlaşma — Dostoyevskinin «insan hər şeyə alışan varlıqdır» fikri ilə açılır. Cohen və Bettelheim qeyd edir ki, intihar edənlərin sayı məhbusların sayına nisbətən çox azdır: Lederer-ə görə Theresienstadt-da 1941–1944-cü illərdə 32 647 ölümdən yalnız 259-u intihar idi. Frankl duyğusuzluğu ruhun özünümühafizə mexanizmi sayır: duyğu həyatı «ən aşağı səviyyəyə» enir, tələblər yalnız ən təcili ehtiyaclarla məhdudlaşır, gündəlik məqsəd bir şeydir — sağ qalmaq. Axşamlar düşərgəyə qayıdarkən eşidilən nəfəs: «Bax, bir gün də sağ qaldıq!»

• Kitab bütöv povest deyil, altmış illik dövrü əhatə edən məqalə və mühazirələr toplusudur; hər mətn öz mövzusu və üslubu ilə ayrıca oxunur
• Esse bir tərəfdən şəxsi şahidlik, digər tərəfdən başqa tədqiqatçılardan (Cohen, Bettelheim, Lederer) yığılmış klinik məlumatlarla qurulub
• Frankl öz təcrübəsini «experimentum crucis» (həlledici sınaq) kimi təqdim edir və bunu nəzəriyyəsinin sübutu kimi istifadə edir
• Mətndə latın, alman və psixiatriya terminləri çoxdur və izahsız qalmayıb