Yeni Tanrılar Yasak

Açılış essesi Andayın mifologiya müəllimi olduğu illərdən bir sualla başlayır: tələbələr çoxallahlı dövrə necə baxırlar? İnsan şəklində, amma fövqəlinsani gücə malik tanrılara inanılması onlara gülməlimi gəlir? Əvvəlcə «bizdə belə inanclar yoxdur» deyirlər, sonra yavaş-yavaş eyni inancların bənzərləri üzə çıxır. Anday bir addım da irəli gedir: mif dövrünün ən güclü çağı elə indidir. Uşaq jurnallarındakı Hörümçək Adam və «Feza yolu» filmi, uçan boşqablar, kompüterlərə «düşünən maşın» kimi baxmaq — bunlar Zevsi, Poseydonu kölgədə qoyan yeni mifologiyadır.

Esse fransız fiziki Pyer Ojenin «Elm və mif» araşdırmasına əsaslanır: elmi populyarlaşdıranlar mürəkkəb, abstrakt nəzəriyyələri başa salmaq üçün bənzətmələrə müraciət edir və bu bənzətmələr beyinlərdə yeni miflər doğurur. Bor atom modelinin günəş sisteminə bənzədilməsi sonradan elmdən çıxarılsa da, beyinlərdə qalır. Andayın nəticəsi sərtdir: qədim insan təbiəti izah etmək üçün tanrılar uydururdu, bugünkü insan isə «elm adına» uydurur və buna görə daha tutarsız bir dünya təsəvvürünə malikdir. Qədim insan arabir Zevsə qarşı üsyan edə bilirdi, biz isə kompüterlərin qarşısında silinməyə hazırıq. Bu yazının 1973-cü ildə yazıldığını nəzərə alsaq, süni intellekt dövrü üçün heyrətamiz dərəcədə aktual səslənir.

«Müharibə və sülh» Mudanya barışığı günlərində Bursada verilən bir şam yeməyindən başlayır: Yəhya Kamal «Bir qanlı gül ağzında» şeirini oxuyanda Mustafa Kamal Paşa gülüb «Ah, bu şairlər düzəlməzlər!» deyir. Anday soruşur: şeir müharibənin yanında həmişə «uydurma» görünür, bəs müharibə özü uydurma deyilmi? «Böyük Yunanıstan» ideyası da, «Turan» xəyalı da maraqlar üçün tarixin təhrif edilməsi idi. Esse Birinci Dünya müharibəsini kovboy filmindəki meyxana davasına bənzədən ironik müqayisə ilə yadda qalır.

İkinci hissənin titul essesi «Yasak» (1978) kitabın ən siyasi yazısıdır. Anday 1 May yürüşündə qaldırılan plakatdan çıxış edərək Türkiyə cinayət qanununun kommunist təşkilatlarını qadağan edən 141–142-ci maddələrinin ləğvini müdafiə edir. Onun arqumenti fikir azadlığı üzərində qurulub: bu maddələr hər azad fikri «kommunizm» damğası ilə susdurmağa xidmət edib, şairlər və yazıçılar məhkəməyə verilib — müəllif özü də «Yanyana» şeir kitabına görə 142-ci maddə ilə mühakimə olunub və prokuror yeddi il yarım həbs tələb edib. Oxucu Andayın siyasi mövqeyi ilə razılaşmaya bilər, amma yazı 1970-ci illərin söz azadlığı mühitinə dair birbaşa şahidlik kimi dəyərlidir.

«Oxumamaq» isə hər kitab sevərin sevəcəyi bir essedir. Bir dostu Şopenhauerin «Sevginin metafizikası» kitabını «sonunu bilirəm» deyib oxumaqdan imtina edir. Anday bu «bəhanə»nin absurdluğunu göstərir: fəlsəfə və elm kitabları nəticəsinə görə yox, həmin nəticəyə gedən yola görə oxunur; Berqsonun köhnəlmiş biologiyası, Freydin sübut olunmayan fərziyyələri belə dəyərlidir. Hər kəs yalnız razılaşdığı müəllifi oxusa, fəlsəfə və ədəbiyyat dinlərə bənzəyəcək. Esse qısa bir çağırışla bitir: «Sonunu bilsək də oxuyaq». Kitabın ümumi zəifliyi — yazıların qəzet köşəsi üçün yazılması və bəzən eyni fikrin təkrarlanmasıdır.

• Hər esse bir lətifə, xatirə və ya xəbərlə açılır, sonra ümumi fikrə keçir
• Mifologiya, elm tarixi və poeziyadan zəngin nümunələr
• Yazıların altında tarix göstərilib — dövrün ab-havasını izləmək asandır