Ergenlik Psikolojisi — Gelişim, İlişkiler ve Kültür

Dolgin fəsli şəxsi bir qeydlə açır: bu fəsli nəşrə ona görə əlavə edib ki, dəyərlər insanın mən anlayışının mərkəzindədir — kimə kömək edəcəyimizi, hansı peşəni seçəcəyimizi, hətta boks matçına gedib-getməyəcəyimizi də onlar müəyyən edir. Sonra klassik başlanğıc nöqtəsinə — Piagetə keçir. Piaget uşaqları oyun oynayarkən müşahidə edib qaydaların dəyişdirilə bilib-bilmədiyini soruşmuş, digər tədqiqatında isə hekayələr danışaraq, məsələn, bilərəkdən bir stəkan sındıran uşağın bilmədən bir neçə stəkan sındırandan daha «dəcəl» olub-olmadığını öyrənmişdi. Nəticə: uşaq əvvəlcə «məhdudiyyət əxlaqı»ndan (qayda böyüyün hökmüdür) «əməkdaşlıq əxlaqı»na (qayda razılaşmadır), nəticəyə əsaslanan qiymətləndirmədən niyyətə əsaslanan qiymətləndirməyə keçir. Kitabın faydalı əlavəsi budur ki, bu keçidi heç vaxt tamamlamayan böyüklər də var — qanuna vicdandan yox, tutulmaq qorxusundan tabe olanlar.

Fəslin mərkəzi Kohlbergdir. 1963-cü il tədqiqatında 10, 13 və 16 yaşlı 72 oğlan uşağına on əxlaqi dilemma verilib; ən məşhuru türkcə tərcümədə «Hans» adlandırılan kişinin (ingilis ədəbiyyatında Heinz) dilemmasıdır: arvadını xilas edə biləcək dərmanın maya dəyəri 200 dollardır, əczaçı isə 2000 dollar istəyir, Hans cəmi 1000 dollar toplaya bilir və gecə dərmanı oğurlayır. Kitab düzgün vurğulayır ki, Kohlberg üçün cavabın özü deyil, arxasındakı əsaslandırma önəmlidir: eyni «oğurlamalı idi» cavabı həm cəza qorxusundan, həm də universal əxlaq prinsipindən doğa bilər. Üç səviyyə və altı mərhələ — cəza, qarşılıqlı mənfəət, «yaxşı uşaq», qanun və nizam, ictimai müqavilə, universal prinsiplər — hər mərhələ üçün Hansa verilə biləcək nümunə cavablarla izah olunur, altıncı mərhələ isə Martin Lüter Kinqin Birmingem həbsxanasından yazdığı məktubla nümunələndirilir.

Dərsliyi dəyərli edən, nəzəriyyəni təqdim etdikdən sonra onu tənqidə açmasıdır. Kohlbergin mərhələləri universaldırmı? Onun Tayvan, Türkiyə kəndi, İngiltərə, Kanada və ABŞ-dakı tədqiqatı, daha sonra 23 ölkədə 75 tədqiqatı ümumiləşdirən iş ilk dörd mərhələnin universal olduğunu göstərir, lakin son iki mərhələ yalnız müxtəlif fikirlərlə qarşılaşılan, şəhərləşmiş və ya formal təhsilli mühitlərdə yaranır. Mərhələlər həqiqətən ardıcıldırmı? Kohlberg və Kramer bəzi iştirakçıların 4-cü mərhələdən 2-ci mərhələyə «geriləmə»sini qeyd ediblər. Altıncı mərhələ liberal siyasi düşüncəni əks etdirmirmi — yəni liberallar mühafizəkarlardan «daha əxlaqlı»dırmı? Kitab bunun sübutunun az olduğunu açıq deyir.

Ən ciddi tənqid gender məsələsidir və burada Carol Gilligan önə çıxır: Kohlbergin qiymətləndirmə sistemi yalnız kişi cavablarından qurulub və qadınları sistematik olaraq 3-cü mərhələdə «ilişdirib». Gilligana görə kişilər ədaləti (hüquq, qanun, prinsip), qadınlar isə qayğını və başqalarına məsuliyyəti vurğulayır. Dolgin burada da ölçülüdür: Gilliganın alternativ səviyyələrini cədvəldə Kohlbergin mərhələləri ilə müqayisə edir, sonra isə onun da tənqid olunduğunu göstərir — sonrakı tədqiqatlara görə həm kişilər, həm qadınlar hər iki yanaşmanı işlədir, fərq kiçikdir və daha çox dilemmanın şəxsi olub-olmamasından asılıdır. «Öz dillərindən» qutusunda bir qadının Gilliganı oxuyarkən öz anasının «evin xidmətçisi» kimi yaşadığını anlaması bu akademik mübahisəni canlı edir.

Fəslin müasir hissəsi sosial-idrak sahə modelidir: qaydalar üç növdür — əxlaqi (başqasına zərər verməmək), ictimai konvensiyalar (məsələn, yeməkdən sonra gəyirməyin bir mədəniyyətdə kobudluq, digərində tərif sayılması) və şəxsi seçimlər (geyim rəngi, musiqi zövqü, saç uzunluğu). Buradan valideynlər üçün praktik nəticə çıxır: yeniyetmələr əsas əxlaqi məsələlərdə, məsələn oğurluğun pis olduğunda, adətən valideynləri ilə razıdır; mübahisə daha çox bir mövzunun «ictimai norma» yoxsa «şəxsi seçim» olmasında gedir. Ardınca cəmiyyətyönlü davranışa təsir edən on amil — bülüğ, başqasının baxış bucağını anlamaq, empatiya, xasiyyət, özünəhörmət, ailə, dostlar, təhsil, mədəniyyət — sadalanır və ailənin rolu (isti münasibət, qəbul, intizam, nümunə olmaq, müstəqillik) ətraflı açılır.

Nəticədə bu fəsil kitabın ümumi keyfiyyətini yaxşı göstərir: nəzəriyyələr sadə dillə, gündəlik nümunələrlə və elmi tənqidlə birlikdə verilir; kənar sütunlarda terminlərin izahı, «Sual–cavab» qutuları və fəsil sonundakı müzakirə sualları dərslik funksiyasını gücləndirir. Zəif tərəflər də görünür: tərcümədə yazı səhvləri və «Heinz»in «Hans»a çevrilməsi kimi qəribəliklər var, mənbələrin çoxu 1990–2000-ci illərə aiddir, bəzi fəsillər (xüsusilə etnik azlıqlar haqqında 3-cü fəsil) tamamilə ABŞ kontekstindədir. Buna baxmayaraq, türk dilində yeniyetməlik psixologiyası üzrə bu qədər əhatəli və balanslı dərslik az tapılır.

• Hər fəsildə kənar sütunlarda termin izahları
• «Sual–cavab», «Öz dillərindən» və «Tədqiqatların işığında» qutuları
• Hər nəzəriyyədən sonra elmi tənqid bölməsi
• Fəsil sonunda xülasə və müzakirə sualları, sonda geniş indeks