Ergenlik Psikolojisi — Gelişim, İlişkiler ve Kültür

Dolgin bölümü kişisel bir notla açıyor: bu bölümü baskıya, değerlerin kişinin benlik algısının merkezinde olduğunu düşündüğü için eklemiş — kime yardım edeceğimizi, hangi mesleği seçeceğimizi, hatta bir boks maçına gidip gitmeyeceğimizi de değerler belirliyor. Sonra klasik başlangıç noktasına, Piaget'ye geçiyor. Piaget çocukları oyun oynarken gözlemleyip kuralların değiştirilip değiştirilemeyeceğini sormuş, diğer çalışmasında ise hikâyeler anlatarak, örneğin bilerek bir bardak kıran çocuğun bilmeden birkaç bardak kırandan daha «yaramaz» olup olmadığını araştırmıştı. Sonuç: çocuk önce «kısıtlama ahlakı»ndan (kural büyüğün hükmüdür) «iş birliği ahlakı»na (kural uzlaşmadır), sonuca dayalı yargıdan niyete dayalı yargıya geçiyor. Kitabın yararlı eki şu: bu geçişi hiç tamamlamayan yetişkinler de var — yasaya vicdandan değil, yakalanma korkusundan uyanlar.

Bölümün merkezinde Kohlberg var. 1963 çalışmasında 10, 13 ve 16 yaşlarındaki 72 erkek çocuğa on ahlaki ikilem verilmiş; en ünlüsü Türkçe çeviride «Hans» adıyla geçen adamın (İngilizce literatürde Heinz) ikilemi: karısını kurtarabilecek ilacın maliyeti 200 dolar, eczacı ise 2000 dolar istiyor; Hans ancak 1000 dolar toplayabiliyor ve bir gece ilacı çalıyor. Kitap doğru bir vurgu yapıyor: Kohlberg için cevabın kendisi değil, arkasındaki gerekçe önemli; aynı «çalmalıydı» cevabı hem ceza korkusundan hem de evrensel bir ahlak ilkesinden doğabilir. Üç düzey ve altı evre — ceza, araçsal amaç, «iyi çocuk», yasa ve düzen, toplumsal sözleşme, evrensel ilkeler — her evre için Hans'a verilebilecek örnek cevaplarla açıklanıyor; altıncı evre ise Martin Luther King Jr.'ın Birmingham hapishanesinden yazdığı mektupla örnekleniyor.

Ders kitabını değerli kılan, kuramı tanıttıktan sonra onu eleştiriye açması. Kohlberg'in evreleri evrensel mi? Onun Tayvan, bir Türkiye köyü, İngiltere, Kanada ve ABD'deki araştırması, sonra da 23 ülkede 75 çalışmayı özetleyen bir inceleme ilk dört evrenin evrensel olduğunu gösteriyor; ancak son iki evre yalnızca farklı görüşlerle karşılaşılan, kentleşmiş ya da resmî eğitim sunan ortamlarda gelişiyor. Evreler gerçekten sıralı mı? Kohlberg ve Kramer bazı katılımcıların 4. evreden 2. evreye «gerilediğini» gözlemlemiş. Altıncı evre liberal siyasi düşünceyi yansıtmıyor mu — yani liberaller muhafazakârlardan «daha ahlaklı» mı? Kitap bunun kanıtının az olduğunu açıkça söylüyor.

En ciddi eleştiri cinsiyet meselesi ve burada Carol Gilligan öne çıkıyor: Kohlberg'in puanlama sistemi yalnızca erkek cevaplarından kurulmuş ve kadınları sistematik olarak 3. evrede «bırakmış». Gilligan'a göre erkekler adaleti (haklar, yasalar, ilkeler), kadınlar ise koruyup kollamayı ve başkalarına karşı sorumluluğu vurguluyor. Dolgin burada da ölçülü: Gilligan'ın alternatif düzeylerini bir tabloda Kohlberg'in evreleriyle karşılaştırıyor, ardından onun da eleştirildiğini gösteriyor — sonraki araştırmalara göre hem kadınlar hem erkekler iki yaklaşımı da kullanıyor, fark küçük ve daha çok ikilemin kişisel olup olmamasına bağlı. «Kendi Ağızlarından» kutusunda bir kadının Gilligan'ı okurken annesinin «evin hizmetçisi» gibi yaşadığını fark etmesi bu akademik tartışmayı canlı kılıyor.

Bölümün güncel kısmı sosyal bilişsel alan modeli: kurallar üç türlü — ahlaki (başkasına zarar vermemek), toplumsal (örneğin yemekten sonra geğirmenin bir kültürde kabalık, diğerinde iltifat sayılması) ve kişisel tercihler (kıyafet rengi, müzik zevki, saç uzunluğu). Buradan ebeveynler için pratik bir sonuç çıkıyor: ergenler temel ahlaki konularda, örneğin hırsızlığın kötü olduğunda, genellikle ebeveynleriyle aynı fikirde; tartışma daha çok bir konunun «toplumsal kural» mı yoksa «kişisel seçim» mi olduğu üzerine. Ardından toplum yanlısı davranışı etkileyen on etken — büluğ, bakış açısı alma, ahlaki muhakeme, empati, kişilik, öz saygı, aile, akranlar, eğitim, kültür — sıralanıyor ve ailenin rolü (sıcaklık, kabul, disiplin, model olma, bağımsızlık) ayrıntılı açılıyor.

Sonuçta bu bölüm kitabın genel niteliğini iyi yansıtıyor: kuramlar sade bir dille, gündelik örneklerle ve bilimsel eleştiriyle birlikte veriliyor; kenar sütunlardaki terim açıklamaları, «Soru-Cevap» kutuları ve bölüm sonundaki tartışma soruları ders kitabı işlevini güçlendiriyor. Zayıf yanlar da görünüyor: çeviride dizgi hataları ve «Heinz»in «Hans»a dönüşmesi gibi tuhaflıklar var, kaynakların çoğu 1990–2000'lere ait, bazı bölümler (özellikle etnik azınlıklarla ilgili 3. bölüm) tamamen ABD bağlamında. Buna rağmen Türkçede ergenlik psikolojisi üzerine bu kadar kapsamlı ve dengeli bir ders kitabı az bulunur.

• Her bölümde kenar sütunlarda terim açıklamaları
• «Soru-Cevap», «Kendi Ağızlarından» ve «Araştırmaların Işığında» kutuları
• Her kuramdan sonra bilimsel eleştiri kısmı
• Bölüm sonunda özet ve tartışma soruları, sonda geniş dizin