İbn Sina Metafiziği

Altıntaş kitaba felsefi bir antropolojiyle başlar: insan, yaratılışı gereği, hep "en güzele, en iyiye" susamış bir varlıktır ve bu susuzluk onu duyulanın ardındakini aramaya iter. Eski çağlarda felsefe bütün bilimleri kendinde barındırıyordu; matematik, mantık, tabiat, tıp, musiki hep aynı kökten çıkıyordu. Bilimlerin giderek felsefeden ayrılmasıyla "felsefeye artık ihtiyaç yok" düşüncesi doğsa da, yazar bunun yanlış olduğunu savunur.

Bu iddiasını modern fizikle destekler: en ileri bilimler bile arkalarında hâlâ bilinmeyen, gizli kalan bir taraf bırakır. Galaksilerin kaybolduğu kara noktalar, evrenin sınırları — bunlar aslında metafiziğin sorularıdır, sadece fizik diline çevrilmiştir. Böylece filozof ve bilim insanı aynı noktada — metafizikte (ilahiyatta) — buluşur.

Ardından terimi tarihsel olarak izler: "metafizik" kelimesi Aristo'nun fizikten sonra yazdığı kitabın adından gelir, Batı'da asıl bilimsel anlamını İbn Rüşd'den sonra kazanmıştır. Müslümanlar bu Yunan kavramını benimserken Arapçalaştırmışlardır — "ma ba'd et-tabîa" (tabiattan sonraki), "ma fevk et-tabîa" (tabiatın üstündeki) gibi ifadelerle; sonradan daha çok "el-Felsefe el-Ûlâ" ve "İlahiyat" terimleri kullanılmıştır.

Altıntaş'ın ana tezi şudur: Yunan (Aristotelesçi, Platoncu, yeni-Platoncu) unsurlar taşısa da İslam metafiziği kendine özgü, bağımsız bir sistemdir. Zat ile vücut, vacib ile mümkün varlığın ayrılığında ısrar eder, Kur'an'dan hareketle "on akıl" teorisini ve gök cisimlerinin sistemini temel alır. Yazarın deyimiyle bu metafizik "dogmatik ve manevi"dir: temelde iman, tepede akıl hâkimdir.

Kitabın bu bölümünde en dikkat çekici kavram südûr (doğuş) teorisidir: Allah'tan ilk akıl doğar, ondan ikincisi, oradan da sırasıyla onuncu akla — Faal Akıl'a kadar bir zincir oluşur. İlk dokuz akıl gök âlemini yönetirken, Faal Akıl doğrudan ay altı âlemi yönetir ve elementler, madde ondan "südûr" eder — böylece akılla kavranan (makulat) ile maddi olan (mahsusat) arasında köprü kurulur.

Yazar bunu Aristo'nun kendi metafiziğiyle karşılaştırarak İslam metafiziğinin daha metodik ve sistematik olduğunu savunur; parçaların birbirine sıkı bağlı olduğu tek bir "BİR" oluşturduğunu yazar. Bu arada İslam düşünce tarihindeki dört ana akımı da hatırlatır: Mutezile, Matüridi, Eş'ari ve filozofların kendi metafiziği — hatta Gazzâlî'nin kelamı tarif ederken sanki metafiziğin konusunu tarif ediyormuş gibi "o, varlık olması yönüyle varlıktır" dediğini not eder.

Bu giriş bölümü sadece bir tanım vermekle kalmaz — Aristotelesçi felsefeden İslam metafiziğine geçişin tam bir haritasını çizer. Sonraki bölümlerde kitap bu genel çerçeveden İbn Sina'nın somut hayatına, ardından kendi metafizik sistemine (vacib/mümkün varlık, südûr teorisi, nefs teorisi vb.) doğru daralır.