İbn Sina Metafiziği

Altıntaş kitaba fəlsəfi antropologiya ilə başlayır: insan, yaradılışı etibarilə, həmişə "ən gözələ, ən yaxşıya" susamış bir varlıqdır və elə bu susuzluq onu duyulanın arxasındakını axtarmağa vadar edir. Qədim çağlarda fəlsəfə bütün elmləri özündə birləşdirirdi — riyaziyyat, məntiq, təbiət, tibb, musiqi eyni kökdən çıxırdı. Elmlərin get-gedə fəlsəfədən ayrılması ilə "fəlsəfəyə artıq ehtiyac yoxdur" düşüncəsi yaransa da, müəllif bunun yanlış olduğunu iddia edir.

Bu iddianın sübutu kimi müasir fizikaya müraciət edir: ən inkişaf etmiş elmlər belə arxalarında hələ də bilinməyən, gizli qalan bir tərəf saxlayır. Qalaktikaların qeybə qarışdığı qara nöqtələr, kosmosun sərhədləri — bunlar elə metafizikanın öz sualларıdır, sadəcə fizika dilinə tərcümə olunub. Beləliklə, filosof və alim eyni bir nöqtədə — metafizikada (ilahiyatda) — birləşir.

Sonra müəllif termini tarixən izləyir: "metafizika" sözü Aristotelin fizikadan sonra yazdığı kitabın adından gəlir, Qərbdə əsl elmi mənasını İbn Rüşddən (Averroesdən) sonra qazanıb. Müsəlmanlar bu yunan anlayışını mənimsəyərkən onu ərəbcəyə uyğunlaşdırıblar — "ma bəd ət-Tabiə" (təbiətdən sonrakı), "ma fövq ət-Tabiə" (təbiətin fövqündəki) kimi ifadələrlə, sonradan isə daha çox "əl-Fəlsəfə əl-Ula" və "İlahiyat" terminləri işlədilib.

Altıntaşın əsas tezisi budur: yunan (Aristotelesçi, Platonçu, yeniplatonçu) elementlərini daşısa da, İslam metafizikası özünəməxsus, müstəqil bir sistemdir. O, zat (mahiyyət) ilə vücud (varlıq), vacib (zəruri) ilə mümkün varlığın ayrılığında israr edir, Qurandan hərəkət edərək "on akıl" nəzəriyyəsini və göy cisimlərinin sistemini əsas tutur. Müəllifin sözləri ilə desək, bu metafizika "dogmatik və mənəvi"dir: təməldə iman, təpədə isə ağıl hakimdir.

Kitabın bu hissəsində ən diqqətçəkən konsepsiya sudur (doğuş) nəzəriyyəsidir: Allahdan ilk ağıl "doğur", ondan ikinci, oradan da ardıcıl olaraq onuncu ağıla — Fəal Ağıla (Faal Akıl) qədər bir zəncir yaranır. İlk doqquz ağıl göy aləmini idarə edərkən, Fəal Ağıl bilavasitə yer altı (ay altı) aləmi idarə edir və elementlərlə maddə ondan "sudur" edir — beləliklə, ağılla qavranılan (məqulat) ilə maddi olan (məhsusat) arasındakı körpü qurulur.

Müəllif bunu Aristotelin öz metafizikası ilə müqayisə edərək, İslam metafizikasının daha metodik və sistematik olduğunu iddia edir — hissələrin bir-birinə sıx bağlı olduğu vahid bir "BİR" yaratdığını yazır. Bu arada, İslam düşüncə tarixindəki dörd əsas cərəyanı da xatırladır: Mötəzilə, Maturidi, Əşəri və filosofların (fəlasifənin) öz metafizikası — və hətta Qəzzalinin kəlam elmini təsvir edərkən, sanki metafizikanın öz mövzusunu təsvir edirmiş kimi "o, varlıq olması yönündən varlıqdır" dediyini qeyd edir.

Bu giriş fəsli beləliklə sadəcə bir tərif vermir — Aristotelesçi fəlsəfədən İslam metafizikasına keçidin tam bir xəritəsini çəkir. Növbəti fəsillərdə kitab bu ümumi çərçivədən İbn Sinanın konkret həyatına, sonra isə onun şəxsi metafizik sisteminə (vacib/mümkün varlıq, sudur nəzəriyyəsi, nəfs nəzəriyyəsi və s.) doğru daralır.

• Müəllif Aristotelesçi və İslam mənbələrini (Qurandan fəlsəfə tarixinə qədər) sistematik şəkildə müqayisə edir
• Sətiraltı qeyd aparatı zəngindir — demək olar hər iddia Qərb (Corbin, Gibb, Madkour) və klassik İslam mənbələrinə istinadla dəstəklənir