Sıkıntı Yok

Giriş bir soruyla açılıyor: stres zararlıdır ve ondan kaçınmalı mıyız, yoksa faydalıdır ve onu kullanmalı mıyız? Yazar beş yıl önce hiç tereddüt etmeden ilk şıkkı seçeceğini söylüyor: bir sağlık psikoloğu olarak yıllarca öğrencilere, dergilere ve televizyona “stres zehirdir” mesajını taşımış. Ardından bu fikri sarsan araştırmayı sunuyor: 1998'de ABD'de 30 bin yetişkine hem stres düzeyleri hem de “Stresin sağlığınıza zararlı olduğunu düşünüyor musunuz?” sorusu sorulmuş. Sekiz yıl sonra yüksek stresin ölüm riskini %43 artırdığı görülmüş — ama yalnızca stresin zararlı olduğuna inananlarda.

Yazar bu sonuçtan sarsıldığını açıkça yazıyor: belki de stresin tehlikesini anlatarak insanlara yardım etmek yerine zarar veriyordu? Bunu sigara paketlerindeki korkutucu görsellerle karşılaştırıyor: araştırmalara göre en ürkütücü görseller bazen tiryakilerde korku yaratıyor ve onlar bu korkuyu yine sigarayla yatıştırıyor. Aynı şekilde sınav döneminden hemen önce stresin zararları anlatılan öğrenciler sınıftan daha depresif çıkıyor. Bu kısım kitabın en samimi sayfaları: bir bilim insanı kendi hatasını kabul ediyor.

Bölümün merkezinde psikolog Alia Crum'ın deneyleri var. İlkinde yedi otelden bazılarındaki kat görevlilerine işlerinin aslında spor olduğu — çarşaf değiştirmek, araba itmek, yer silmek — anlatılıyor. Dört hafta sonra yalnızca bu grup kilo ve yağ kaybediyor, tansiyonu düşüyor; oysa iş dışındaki hayatlarında hiçbir şey değişmemiş. İkincisinde aynı 380 kalorilik içecek bir kez “620 kalorilik Haz”, bir kez “140 kalorilik Zevk” etiketiyle veriliyor — ve “kalorili” olduğuna inananlarda açlık hormonu grelin üç kat fazla düşüyor. Sonuç basit: beklediğin etki, elde ettiğin etkidir.

En ilginç kısım yazarın bizzat katıldığı sahte iş görüşmesi: bedene bağlı onlarca sensör, ne olursa olsun olumsuz geri bildirim vermek üzere eğitilmiş “patronlar” ve öncesinde izletilen üç dakikalık bir video. Stresi faydalı gösteren videoyu izleyenlerde kortizol değişmiyor, ama beyni güçlendiren DHEA hormonunun oranı — “büyüme indeksi” — daha yüksek çıkıyor. 2008 krizinde UBS bankasında yapılan müdahalede ise stres hakkında olumlu video izleyen çalışanlarda kaygı, depresyon, sırt ağrısı ve uykusuzluk şikâyetleri azalıyor.

Yazarın asıl argümanı burada: zihniyet bir plasebo değil. Plasebo kısa ömürlü bir etkidir, zihniyet ise kartopu gibi büyür, çünkü insanın davranışını değiştirir. Stresi zararlı gören kişi ondan kaçar, alkole sığınır, sorunun kaynağından uzaklaşır; stresi faydalı gören ise sorunu kabul eder, plan yapar, yardım ister. Bölümün sonunda Crum'ın “Stres Zihniyeti Ölçeği” ve Greg Walton'ın Stanford'daki bir saatlik “aidiyet” müdahaleleri tanıtılıyor.

Eleştirel bir not önemli: 1998 araştırması gözlemseldir, inançla ölüm arasında nedensellik kanıtlamaz — yazar bunu kendisi de belirtiyor, ama “182 bin kişi” rakamı sonra güçlü bir başlık gibi kullanılıyor. Crum ve Walton'ın müdahalelerinin bazı sonuçları sonraki yıllarda daha küçük etkilerle tekrarlanabildi. Türkçe baskıda çok sayıda dizgi hatası ve kelimesi kelimesine çeviri var. Tüm bunlara rağmen kitabın ana mesajı — stresi düşman görmek yerine ona bakışı değiştirmek — akıllıca ve faydalı.

• Bir bilim insanının kendi hatasını itiraf ettiği samimi açılış
• Psikoloji deneylerinin canlı, hikâye gibi anlatımı
• Her bölümde okur için kısa, uygulanabilir alıştırmalar