Sıkıntı Yok

Giriş bir sualla açılır: stres zərərlidir və ondan qaçmaq lazımdır, yoxsa faydalıdır və ondan istifadə etmək lazımdır? Müəllif beş il əvvəl tərəddüd etmədən birinci variantı seçəcəyini deyir: səhiyyə psixoloqu kimi illərlə tələbələrə, jurnallara və televiziyaya «stres zəhərdir» mesajını çatdırıb. Sonra bu fikri sarsıdan araşdırmanı təqdim edir: 1998-ci ildə ABŞ-da 30 min böyükdən həm stres səviyyəsi, həm də «stresin sağlamlığa zərərli olduğuna inanırsınızmı?» sualı soruşulub. Səkkiz il sonra məlum olub ki, yüksək stres ölüm riskini 43% artırır — amma yalnız stresin zərərli olduğuna inananlarda.

Müəllif bu nəticədən sarsıldığını açıq yazır: bəlkə stresin təhlükəsini anlatmaqla insanlara kömək etmək əvəzinə zərər verirdi? Bunu siqaret qutularındakı qorxuducu şəkillərlə müqayisə edir: araşdırmalara görə ən dəhşətli şəkillər bəzən siqaret çəkənlərdə qorxu yaradır və onlar bu qorxunu yenə siqaretlə sakitləşdirir. Eyni şəkildə, imtahan ərəfəsində stresin zərərindən danışılan tələbələr auditoriyadan daha depressiv çıxır. Bu hissə kitabın ən səmimi səhifələridir: alim öz səhvini tanıyır.

Fəslin mərkəzində psixoloq Alia Crumun təcrübələri dayanır. Birincidə yeddi mehmanxananın xidmətçilərinin bir qrupuna işlərinin əslində idman olduğu — çarşaf dəyişmək, araba itələmək, döşəmə silmək — izah edilir. Dörd həftə sonra yalnız bu qrup çəki və yağ itirir, qan təzyiqi düşür, halbuki işdən kənar həyatlarında heç nə dəyişməyib. İkincidə eyni 380 kalorilik kokteyl bir dəfə «620 kalorili ləzzət», bir dəfə «140 kalorili pəhriz içkisi» etiketi ilə verilir — və «kalorili» olduğuna inananlarda aclıq hormonu qrelin üç dəfə çox azalır. Nəticə sadədir: gözlədiyin təsir, əldə etdiyin təsirdir.

Ən maraqlı hissə müəllifin özünün iştirak etdiyi saxta iş müsahibəsidir: bədənə bağlı onlarca sensor, mənfi rəy verməyə öyrədilmiş «müdirlər» və əvvəlcədən göstərilən üç dəqiqəlik video. Stresi faydalı kimi göstərən videonu izləyənlərdə kortizol eyni qalır, amma beyni gücləndirən DHEA hormonunun nisbəti — «böyümə indeksi» — daha yüksək olur. 2008-ci il böhranı zamanı UBS bankında aparılan müdaxilədə isə stres haqqında müsbət video izləyən işçilərdə həyəcan, depressiya, bel ağrısı və yuxusuzluq şikayətləri azalıb.

Müəllifin əsas arqumenti buradadır: zehniyyət plasebo deyil. Plasebo qısa müddətli təsirdir, zehniyyət isə qartopu kimi böyüyür, çünki insanın davranışını dəyişir. Stresi zərərli sayan insan ondan qaçır, alkoqola sığınır, problemin mənbəyindən uzaqlaşır; stresi faydalı sayan isə problemi qəbul edir, plan qurur, kömək istəyir. Fəslin sonunda Crumun «Stres zehniyyəti ölçüsü» və Greg Waltonun Stanforddakı bir saatlıq «aidiyyət» müdaxilələri təqdim olunur.

Tənqidi qeyd vacibdir: 1998-ci il araşdırması müşahidə xarakterlidir, inanc ilə ölüm arasında səbəb-nəticə əlaqəsini sübut etmir — müəllif bunu özü də qeyd edir, amma «182 min nəfər» rəqəmi sonra güclü bir başlıq kimi işlədilir. Crum və Waltonun müdaxilələrinin bəzi nəticələri sonrakı illərdə daha kiçik təsirlərlə təkrarlanıb. Türkcə nəşrdə çoxlu çap səhvi və hərfi tərcümə var. Bütün bunlara baxmayaraq, kitabın əsas mesajı — stresi düşmən saymaq əvəzinə ona münasibəti dəyişmək — ağıllı və faydalıdır.

• Alimin öz səhvini etiraf etdiyi səmimi açılış
• Psixologiya təcrübələrinin canlı, hekayə kimi təsviri
• Hər fəsildə oxucu üçün qısa, tətbiq edilə bilən çalışmalar