Dün Korkusu

Roman gözlənilməz bir monoloqla açılır: dastançı «İsanın ögey qardaşı» olduğunu deyir, insanların qorxularını daşlarla və rəqslərlə sakitləşdirdiyi köhnə zamanlara, «qısqanc Tanrı»ya və hititlərə həsrət çəkir. Sonra birdən real uşaqlığa keçir: anası onu körpələr evindən götürür, qazinolarda «Dağlar qızı Reyhan» kimi tanınan qadının evində qonaqlar gələndə uşağın əlinə «Afiyət olsun» konfetləri verilir və pəncərə açılana qədər küçəyə göndərilir. Bu açılış bütün kitabın açarıdır: mif, dini obraz və məişət rəzilliyi eyni cümlədə yan-yana durur.

Kitabın ən güclü və ən ağır səhnəsi polis bölməsidir. Dostu Naci varlı bir ailənin toyuqlarını oğurlamaqda və daha iyrənc bir şeydə ittiham olunur, dastançı isə ifadə üçün aparılır. Dəmir qapılı kamerada polisin uşağı döyməsi, sonra ananı saçlarından sürüyüb səkiyə atması Gencin dili ilə təsvir olunur: «Şişirtməliyəm, düzgün və sakit danışa bilmərəm». Divardakı «Allahın dediyi olur!» yazısı siqaret jelatinləri ilə çoxalaraq bir pop-art tablosuna çevrilir. Polisin «bu uşaqdan it olar, serseri olar» proqnozu üzərində dastançının acı söz oyunu — «bu sözlərdə yalan yoxdur» — romanın ironik tonunu müəyyən edir.

Gencin nəsri qəsdən özünü kəsir. Dastançı tez-tez oxucuya müraciət edir, hekayəni yarıda qoyur, sözləri hecalara bölür: «qurtuldum» sözündən «qurd oldum» çıxarır, polis «kop-art» deyəndə «pop-art»a keçir. Bu oyunbazlıq bəzən parlaqdır — xüsusən avtobus səfəri səhnəsində ikinci şəxsə keçən, pəncərədən axan mənzərə ilə uşağın içindəki gözləntini qarışdıran uzun cümlələr gözəldir — bəzən isə, açığı, yorucudur və hekayənin emosional ağırlığını söndürür.

Ailə portreti tamamlanmamış bir mozaikadır. Ögey ana Cahidə, beş arvadlı Hamit atanın maşa ilə vurduğu ayağındakı yaranı «ərimin xatirəsi» deyə qaşıyır, hər axşam «yolda qoyun tapan adam» lətifəsi ilə ərini ələ salır. Qoltuq dəyənəkli qardaş Əhməd — «Che» — uşağa silah atmağı öyrədir, sonra heç bir səbəb olmadan onun sevimli pişiyi Malezyalını güllələyir və «Tanrı istəməsəydi, akreplərə silah verərdimi?» sualını qoyur. Bu sual romanın sonrakı hissəsinə keçən mərkəzi motivə çevrilir: köhnə Genuya kilsəsində akrep toplayan, İsanın oyulmuş gözləri ilə danışan tənha uşaq obrazı kitabın ən poetik səhifələridir.

Nilgün müəllimə fəsli isə yumşaqlıq gətirir: dastançıya «Kiçik filosof» deyən, şeir yazan, Peterburq üsyanından danışan bu qadın uşağın akrepləri ilə bağlı sirrini ilk öyrənən insandır. Amma Genc bu işığı da tezliklə çirkləndirir: küçədə yayılan murdar dedi-qodular uşağın yaddaşına «şüşə qırıqları kimi» batır. Naci ilə qarlı Trabzon küçələrində sapanla quş ovu, məscidin içinə uçan sığırçınlar və qalaya «Allah! Allah!» deyə hücum oyunu həm gülməli, həm də qəddardır.

Romanın zəif tərəfi — təsvir olunan zorakılığın ardıcıllığıdır: atın axtalanması, körpüdən atılan itlər, diri-diri yeyilən sərçə bir-birinin ardınca gəlir və bəzən şok effekti mənanı üstələyir. Buna baxmayaraq, «Dünən qorxusu» 1990-cı illər türk nəsrində kənar məhəllə uşaqlığının ən cəsarətli, ən orijinal təsvirlərindən biri olaraq qalır.

• Qısa, başlıqlı fəsillər, zaman sıçrayışları və ikinci şəxsə keçidlər
• Söz oyunları və oxucuya birbaşa müraciət
• Mif, dini obraz və məişət realizminin qrotesk qarışığı