Anadolu Uygarlıkları — Truva, Hititler, Urartular, Frigler, Lidyalılar

Fəsil gözlənilmədən arxeologiyanın özünün tarixi ilə açılır: 1827-ci ildə Fransız Asiya Cəmiyyəti tərəfindən Vana göndərilən Şults, 1838-də Şarl Teksye, 1840-da Nineviyanın kəşfçisi Leyard, 1869-da Deyroll, 1899-da Toprakqalada qazıntıya başlayan Lehman-Haupt. Kitab Avropalı səyyahların marağının qaçaq xəzinə qazıntılarını da təşviq etdiyini, Toprakqala tapıntılarının qanunsuz yollarla Londona getdiyini və Hormuzd Rassamın 1880–1881-ci illərdə abidəyə ciddi ziyan vurduğunu açıq yazır. Göttse və Fridrixin Urartu dilinin açılmasındakı rolu da qeyd olunur. Bu giriş oxucuya bildiklərimizin haradan gəldiyini göstərdiyi üçün dəyərlidir.

Mənbə tənqidi də fəslin güclü tərəfidir. Kitab Urartu kitabələrinin də Assur salnamələri kimi yalnız hərbi qələbələri və tikinti işlərini təsvir etdiyini, məğlubiyyətləri tamamilə susdurduğunu göstərir: II Sardurinin e.ə. 743-cü ildə Kommagenada Assurla döyüşünün yalnız uğurlu hissələri danışılıb. Sonra adın tarixi izlənir: Urartu adı ilk dəfə Assur salnamələrində «Uruatri» kimi keçir, Tövratdakı «Ararat» da eyni addır, urartuların özləri isə ölkələrini «Biainili» adlandırırdılar — bugünkü «Van» adı buradan gəlir.

Siyasi tarix Assur mətnlərindən uzun sitatlarla qurulur. I Salmanasarın «Uruadri ölkəsini üç gündə tanrım Assurun ayaqlarına diz çökdürdüm» yazısı, Nairi ölkəsinin qırx «kralı», III Salmanasarın Urartu kralı Aramenin paytaxtı Arzaşkunu yandırması oxucuya dövrün dilini hiss etdirir. Ardınca Tuşpanı (Van qalası) quran I Sarduri, Xaldi dövlət kultunu gətirən İşpuini, yüzdən çox kitabəsi ilə tanınan Menua və Urartunun «intibah dövrünü» yaşadan, Bastam, Adilcevaz, Ayanis və Karmir-Blur qalalarını tikdirən II Rusa təqdim olunur. Kimmer və skif basqınları, Midiyanın yüksəlişi və krallığın süqutu ilə siyasi hissə başa çatır.

Fəslin ən orijinal hissəsi «Şərqdə mədəni dəyişim» və «Şəhərlər» bölmələridir. Kitab Urartu dövlətinin Şərqi Anadoluda kökləri olmayan, «birdən-birə» yaranmış bir quruluş kimi göründüyünü, Assurun yazı, dövlət təşkilatı və qala tikintisi baxımından model olduğunu, bu ənənələri Yuxarı Dəclədəki Nairi icmalarının daşımış ola biləcəyini müzakirə edir. Şiyəli keramika, parlaq qırmızı astarlı Urartu qabları, kremasiyanın yayılması kimi arxeoloji detallar, sitadel və aşağı şəhərdən ibarət planlı şəhərlərin xüsusiyyətləri və I Argiştinin Alzidən köçürdüyü 6600 nəfəri Erebuniyə yerləşdirməsi kimi faktlar dövlətin necə işlədiyini konkret göstərir.

Zəif tərəflər də var. Urartunun sərhədlərinin «şərqdə Xəzər dənizi yaxınlığına qədər» uzandığı iddiası şişirdilmiş görünür; krallığın süqutu bir yerdə e.ə. VII əsrin ortasına, başqa yerdə e.ə. 609-cu ilə aid edilir, Urartu tarixinin başlanğıcı isə eyni fəsildə müxtəlif tarixlərlə verilir. Mətn tez-tez akademik məqalədən köçürülmüş kimi ağırlaşır, uzun ad və terminlər siyahısı ümumi oxucunu yora bilər, mətn daxilində isə heç bir istinad göstərilmir.

Buna baxmayaraq, Urartu fəsli seriyanın indiyə qədər oxuduğumuz kitabları arasında ən məlumatlı hissələrdən biridir. Van gölü, Urmiya, Sevan və Araz hövzəsini əhatə edən bu krallığın tarixi Cənubi Qafqaz oxucusu üçün də maraqlıdır və kitab mövzunu əsasən arxeoloji və yazılı mənbələr üzərindən, siyasi mübahisələrə girmədən təqdim edir. Qısa bir girişdən daha çoxunu istəyən, amma hələ akademik monoqrafiyaya hazır olmayan oxucu üçün yaxşı körpüdür.

• Hər sivilizasiyaya ayrıca fəsil
• Assur və Urartu kitabələrindən birbaşa sitatlar
• Arxeoloji tədqiqat tarixi və şəhər planlaşdırması haqqında bölmələr
• Rəngli fotoşəkillər və kənar sütunlarda qısa izahlar