Acıyı Yutmak — Travma Sonrası Stres Bozukluğunu Tanımlamak, Anlamak ve Bununla Başa Çıkmak

Girişdə Morton kitabın niyə yazıldığını açıq deyir: doqquz ildən artıqdır onlayn məzmun hazırlayır və elə bir gün olmayıb ki, kimsə ona «yaşadığım şey travma sayılırmı?» deyə yazmasın. Onun fikrincə, TSSP-ni anlamaq üçün lazım olan bilik yalnız mütəxəssisə pul verə bilənlərin əlində qalmamalıdır. Diqqəti çəkən bir etiraf da var: «özümü travma mütəxəssisi hesab etmirəm» — onun karyerası yemə pozuntuları və özünə zərər vermə üzərində qurulub, travmaya isə pasiyentlərinin problemlərinin kökünü axtararkən gəlib.

İkinci fəsil TSSP-nin tarixi ilə açılır: Birinci Dünya müharibəsində «mərmi şoku» adlandırılan simptomlar, İngilis ordusunun psixoloq Çarlz Mayersi araşdırmaya cəlb etməsi və cəbhəyə yaxın sürətli müdaxilə bölmələri. Sonra müəllif Bessel van der Kolkun «Bədən hesabı saxlayır» kitabına istinadla göstərir ki, travma yalnız əsgərlərin problemi deyil: ABŞ-da hər beş nəfərdən birinin uşaqlıqda cinsi istismara məruz qaldığı, uşaqların dörddə birinin valideynləri tərəfindən iz qalacaq qədər döyüldüyü kimi statistikalar fəslə ağır bir fon yaradır.

Fəslin mərkəzində DSM-5-in TSSP meyarları durur: travmatik hadisəni birbaşa yaşamaq, başqasının başına gələrkən şahid olmaq, yaxın birinin başına gəldiyini öyrənmək və ya — təcili yardım işçiləri, polislər kimi — dəhşətli təfərrüatlara təkrar-təkrar məruz qalmaq. Morton simptom qruplarını bir-bir açır: müdaxiləçi xatirələr və kabuslar (keçmişə qayıdışları «foto albomunu vərəqləmək» kimi təsvir etməsi yerindədir), qaçınma, travma ilə bağlı yaddaş itkisi və neqativ düşüncələr, həddindən artıq reaksiyalar və dissosiasiya (depersonalizasiya və derealizasiya). Dil sadədir, izahlar pasiyent və izləyici hekayələri ilə canlandırılır.

Ən mübahisəli məqam da buradadır. DSM elektron media, televiziya və ya şəkillər vasitəsilə məruz qalmanı (iş zərurəti olmadıqda) meyar saymır; Morton isə bununla «qəti şəkildə razılaşmadığını» yazır və bunu sosial medianın 2013-dən bəri dəyişməsi ilə əsaslandırır. Bu, birinci fəsildəki «sosial media ortaq travmamızdır» tezisinə uyğundur, amma elmi arqumentdən çox şəxsi mövqedir və oxucu bunu belə qəbul etməlidir.

Fəslin ən faydalı hissəsi «böyük T» və «kiçik t» travmaları ayrımıdır. Müəllif travma mütəxəssisi həmkarı Aleksa Altmanın izahını gətirir: böyük T — ağır qəza, fəlakət, hücum kimi həyatı təhdid edən hadisələr, «sunami»; kiçik t — iş itkisi, boşanma, xroniki xəstəlik kimi baş etmə gücünü aşan hadisələr, arxa-arxaya gələn «böyük dalğalar». Mortonun rifahlı uşaqlıq keçirmiş, amma birdən dissosiasiya yaşamağa başlayan dostunun hekayəsi — köçmək, iki nənənin ardıcıl ölümü və uzun münasibətin bitməsi — bu ideyanı təsirli şəkildə göstərir.

Tənqidi qeydlər: fəslin sonundakı anket («son altı aydan bir ilə qədər gərginlik yaradan hadisələr yaşadınızmı?», «iş vəziyyətinizdə dəyişiklik olubmu?») o qədər genişdir ki, demək olar hər yetkin bir neçə suala «bəli» deyər; birdən çox «bəli» cavabını kiçik travma əlaməti saymaq travma anlayışını gündəlik stresə qədər genişləndirmək riski daşıyır. Kitab akademik deyil — istinadlar azdır və bəziləri populyar mənbələrdir. Türkcə tərcümə axıcıdır, amma bəzi cümlələr qarışıqdır (məsələn, DSM-in yeni nəşrinin «2013-də sosial mediada yayımlandığı» ifadəsi). Buna baxmayaraq, fəsil TSSP-ni ilk dəfə öyrənən oxucu üçün mehriban və anlaşıqlı bir bələdçidir və hər dəfə bir mütəxəssisə müraciət etməyi tövsiyə etməklə məsuliyyətli qalır.

• Pasiyent, izləyici və dost hekayələri ilə canlandırılmış söhbət tonu
• Hər fəslin sonunda «Əsas fikirlər» siyahısı
• Özünü-yoxlama anketləri və səhifə altı istinadlar