Epistemik Adaletsizlik

Fricker ön sözə Judith Shklardan gətirdiyi bir müşahidə ilə başlayır: fəlsəfə ədalət haqqında çox, ədalətsizlik haqqında isə çox az danışır. Ədalətsizlik sadəcə ədalətin olmaması sayılır, guya ədalətin nə olduğunu bilsək, qalanını da bilərik. Fricker tərsini iddia edir: bilik sahəsində ədalətsizlik normal haldır və epistemik ədalətin nə olduğunu yalnız onun mənfi tərəfinə baxaraq anlamaq olar. Kitab bu «mənfi sahənin» xəritəsidir.

Girişdə iki əsas anlayış təqdim olunur. Şahidlik ədalətsizliyi dinləyici qərəzə görə danışana az etibar edəndə baş verir. Hermenevtik ədalətsizlik isə daha əvvəl, insan öz təcrübəsini anlamağa çalışanda yaranır: cəmiyyətin ortaq anlayışlarında boşluq olur və bu boşluq ən çox gücsüz qrupları zərərə salır. Fricker hər iki halı «bilən varlıq kimi insana edilən haqsızlıq» adlandırır, çünki bilik ötürmək və öz təcrübəsini anlamaq insanın dəyərinin ayrılmaz hissəsidir. Müəllif burada postmodernizmlə də hesablaşır: ağlı sırf hakimiyyətə endirən yanaşma, deyir, haqlı səbəbdən inanmamaqla qərəzdən inanmamaq arasındakı fərqi silir və nəticədə mühafizəkarlığa xidmət edir.

Birinci fəsil «İstedadlı cənab Ripley» filmindən bir səhnə ilə açılır. Oğlu itkin düşən Herbert Greenleaf qatilin Tom Ripley olduğundan şübhələnən Marge-ı belə susdurur: «Qadın intuisiyası deyə bir şey var, Marge, amma bir də faktlar var.» Fricker bu cümlədən «kimliyə əsaslanan hakimiyyət» anlayışını çıxarır. Greenleaf bəlkə də xoş niyyətlidir, ataca qayğı göstərir, amma «qadın emosionaldır, kişi obyektivdir» stereotipindən istifadə edərək Marge-ın sözünü dəyərsizləşdirir. Daha maraqlısı budur ki, belə hakimiyyət üçün tərəflərin stereotipə inanması belə lazım deyil: o, ortaq ictimai təsəvvürdə yaşayır və inanclarımıza baxmayaraq hərəkətlərimizi idarə edə bilir.

Fəslin ən diqqətçəkən hissəsi etibar «artıqlığı» və «çatışmazlığı» haqqındadır. Fricker soruşur: bəs kiməsə qərəzə görə həddindən artıq inanmaq da ədalətsizlikdirmi? Gündəlik nümunələr ağıllı seçilib: xəstələrin hər şeyi bildiyini sandığı və bu səbəbdən ağır məsuliyyət daşıyan həkim, kiçik həmkarı ona heyran olduğu üçün tənqidi rəy ala bilməyən professor, hamı onu axmaq saydığı üçün sui-qəsdlərdən sağ çıxan imperator Klavdi, qəsdən dağınıq görünən detektiv Kolumbo. Nəticə: tək-tək hallarda artıq etibar haqsızlıq sayılmır, amma bütün ömrü boyu hamının onu tərifləməsi elit təbəqədən olan insanı təkəbbürlü və tənqidə qapalı edə bilər. Bu da gizli bir epistemik zərərdir.

Fricker anlayışın sərhədlərini də diqqətlə çəkir. Hər inanmamaq ədalətsizlik deyil: dinləyici sadəcə səhv edə bilər. Kitabdakı nümunədə filosof internetdə həmsöhbətinin adını tibb bölməsində görüb onu həkim sanır və etika mövzusundakı fikrinə az əhəmiyyət verir. Əslində həmsöhbət tibbi etika üzrə mütəxəssisdir. Fricker deyir ki, bu, günahsız səhvdir, hətta tələskən axtarış nəticəsində olsa belə, çünki burada qərəz yoxdur. Ədalətsizlik üçün etik qüsur, yəni insanın kimliyinə qarşı qərəz lazımdır. Bu ayrım kitabı bir çox populyar «qərəz» yazısından üstün edir: hər şeyi ədalətsizlik adlandırmır.

Zəif tərəfi dildir. Analitik fəlsəfənin uzun, bir-birinin içinə keçən cümlələri türkcəyə də elə köçürülüb: «güvenilirliğe dayalı yargı yetisi», «kolektif hermeneutik kaynaklar» kimi ifadələr tez-tez təkrarlanır və bəzi səhifələri iki dəfə oxumaq lazım gəlir. Gülriz Uygurun təqdimatı kitaba yaxşı giriş verir, onu əvvəlcə oxumağı məsləhət görürük. Amma fikrin özü o qədər güclüdür ki, kitabı bitirdikdən sonra gündəlik söhbətlərdə kimin sözünə niyə az inandığınızı fərq etməyə başlayırsınız.

• Film, ədəbiyyat və gündəlik həyatdan seçilmiş yaddaqalan nümunələr
• Anlayışların sərhədini dəqiq çəkən, hər şeyi «ədalətsizlik» adlandırmayan analiz
• Etika ilə bilik nəzəriyyəsini birləşdirən yeni baxış bucağı