Hakikat ve Onarım

Herman 1992-ci ildə yazdığı «Travma və Sağalma» kitabında sağalmanı üç mərhələdə təsvir etmişdi: təhlükəsizliyi bərpa etmək, keçmişin yasını tutmaq və yenidən insanlarla bağ qurmaq. Yeni kitab buna dördüncü mərhələ əlavə edir: ədalət. Müəllifin əsas fikri sadədir. Əgər travma ictimai problemdirsə, sağalma da yalnız şəxsi iş ola bilməz. Yaranı təkcə cinayətkar vurmur. Susan qohum, «məni maraqlandırmır» deyən qonşu, qurbanı günahlandıran mühit çox vaxt daha dərin iz qoyur.

Girişin ən yaddaqalan hissəsi müəllifin öz yoludur. 1970-ci ildə psixiatriya rezidenturasına başlayan gənc həkimin ilk iki xəstəsi intihara cəhd etmiş qadınlar olur və hər ikisi atalarının onlara qarşı cinsi zorakılığını danışır. Həmin vaxt nüfuzlu dərsliklər insest halını milyonda bir hesab edirdi. Herman həmkarı ilə cəmi iyirmi hadisə toplayıb məqalə dərc edir və ölkənin hər yerindən «elə bilirdim tək mənəm» məktubları alır. Bu hekayə kitabın metodunu da izah edir: qurbanı dinləmək radikal addımdır, çünki praktikada demək olar heç vaxt edilmir.

Kitabın emosional mərkəzi Sarah Super adlı qadının hekayəsidir. Sabiq sevgilisi onu bıçaq gücünə zorlayır, polis bir neçə dəqiqəyə gəlir, cinayətkar 20 il həbs alır. Yəni ədalət sistemi «ideal» işləyir. Amma Sarahı ən çox yaralayan şey onların ortaq mühitinin reaksiyası olur: cinayətkarın valideynləri oğulları üçün dəstək kampaniyası açır, tanışlar susur. Sarah sonda Minneapolisdə cinsi zorakılıq qurbanları üçün abidə ucaldılmasına nail olur. Herman bu nümunə ilə göstərir ki, məhkəmə hökmü ilə ictimai etiraf fərqli şeylərdir və qurbana çox vaxt məhz ikincisi çatışmır.

Birinci fəsil tiranlığın «qaydalarını» sadalayır: güclü istədiyini edir, zəif boyun əyir, kənarda dayananlar ya qorxudan susur, ya da tərəf tutur. Herman məişət zorakılığı üzrə Duluth proqramının «Güc və nəzarət çarxı»nı Koreya müharibəsində əsirlərə tətbiq olunan məcburetmə üsulları ilə müqayisə edir və onların demək olar eyni olduğunu göstərir: yuxusuzluq, mənasız qaydaların özbaşına tətbiqi, təsadüfi «mükafatlar», təcrid, alçaltma. Ən ağır üsul isə insanı öz dəyərlərinə xəyanət etməyə məcbur etməkdir, çünki bu, qorxu yox, utanc yaradır. Utanc haqqında səhifələr fəslin ən güclü hissəsidir.

2-ci fəslin başlanğıcı qurbanın qəzəbinə toxunur və bu, kitabın ən maraqlı hissələrindən biridir. Hüquq sistemi qurbanı kənarda saxlayır, çünki onun «intiqamçı» olacağından qorxur. Herman Orwellin «intiqam acıdır» essesinə və hüquq filosofu Jeffrie Murphyyə istinad edərək bunun əksini iddia edir: qəzəb qurban tək qalanda kinə çevrilir, cəmiyyət onun yanında olanda isə ədalət tələbinə. Qurbanın hakimə yazdığı «təsir bəyanatı» da belədir. Herman yüzlərlə belə mətn oxuduğunu və onların çoxunun sərt cəza yox, sadəcə eşidilmək istədiyini yazır.

Fəslin ikinci yarısı kənarda dayananlara həsr olunub. Masha Gessenə istinadən korrupsiyanın avtoritar sistemi necə «yapışdırdığı», Michael Rothbergin «iştirakçı subyekt» anlayışı ilə isə birbaşa cinayət etməsək də başqasının əzilməsindən fayda görməyimizin əxlaqi məsuliyyət yaratdığı izah olunur. Herman haqlı olaraq qeyd edir ki, qurbanlar çox vaxt bu xəyanəti cinayətin özündən daha ağır yaşayır. Zəif tərəfi də buradadır: tiranlıq anlayışı diktaturadan ailəyə, oradan bütün patriarxiyaya qədər genişləndikcə arqument dəqiqliyini itirir və bəzi yerlərdə elmi təhlildən çox siyasi manifestə bənzəyir. Tamer Tosunun türkcə tərcüməsi səlis oxunur.

• Müəllifin 50 illik klinik təcrübəsindən gələn şəxsi səs
• Real qurbanların öz sözləri ilə verilən şahidlikləri
• Psixologiya, hüquq və siyasi fəlsəfəni birləşdirən geniş baxış