Akdeniz Uygarlıkları — Fenikeliler, Kartaca, Eski Yunan, Etrüskler, Roma
Uyğundur
- Aralıq dənizi antik dünyasına çox qısa ümumi baxış istəyənlərə
- Etrusklar haqqında qədim müəlliflərin (Herodot, Tatsit, Vergili) rəvayətlərini oxumaq istəyənlərə
- Türkdilli tarixşünaslıqda yayılmış «etrusk-türk» mübahisəsinin nə olduğunu görmək istəyənlərə — tənqidi gözlə
Uyğun deyil
- Elmi əsaslı, müasir arxeologiya və genetikaya söykənən tarix axtaranlara
- Milli-romantik mənşə nəzəriyyələrindən narahat olanlara
- Məktəblilərə tək mənbə kimi — yanlış məlumat riski var
Fəsil etruskları e.ə. X–III əsrlərdə İtaliyada yaşamış qədim xalq kimi təqdim edir və maraqlı faktlarla başlayır: özlərini «Rasena» adlandıran, dişi canavarın övladları olduqlarına inanan, yunanların «Tirrenlər» dediyi bu xalq on iki şəhər dövlətindən ibarət federasiya qurub, bataqlıqları qurudub, suvarma sistemləri yaradıb, metal emalında ustalaşıb. Luvr və Britaniya muzeyinin çoxlu eksponatının etrusk qəbirlərindən gəldiyi, Romanın əlifbadan memarlığa qədər çox şeyi etrusklardan aldığı qeyd olunur.
Mənşə bölməsi əvvəlcə düzgün başlayır: dilləri tam açılmadığı üçün etrusklar «əsrarəngiz xalq» adlanır və mənşələri XVIII əsrdən bəri mübahisəlidir. Üç əsas fərziyyə sadalanır: yerli mənşə (Massimo Pallottinonun Villanova mədəniyyəti ilə bağladığı «ortodoks» nəzəriyyə), Anadoludan köç və digərləri. Ən dəyərli hissə Herodotun Lidiya rəvayətidir: aclıq illərində lidiyalıların bir gün oyun oynayıb, bir gün yemək yediyi, sonra kral Atisin xalqı ikiyə bölüb yarısını oğlu Tirrenin başçılığı ilə İzmirdən gəmilərlə göndərdiyi, onların Umbriyaya çatıb şəhərlər saldığı hekayə. Tatsit, Vergili, Strabon kimi antik müəlliflərin bu rəvayəti qəbul etməsi və Lemnos adasında tapılmış, etrusk dilinə yaxın yazılı stel də maraqlı sübutlar kimi verilir.
Problem bundan sonra başlayır. Kitab elmi ictimaiyyətdə etibarlı sayılmayan Kazım Mirşanın etruskların «Anadoludan və Qara dənizin şimalından köçmüş iki türk boyunun nəvələri» olduğu iddiasını «dəyərli» adlandırır və bunu «Anadoludakı türk varlığının çox qədim dövrlərə uzandığının işarəsi» kimi təqdim edir. Daha ciddisi, köhnəlmiş irqi tipologiyaya — «türklərin də aid olduğu yuvarlaq kəlləli (Homo Alpinus) irq»ə — sübut kimi istinad olunur, etrusk heykəllərinin «Asiya tipinə uyğun» olduğu deyilir.
Genetik iddialar da şişirdilib: bir tədqiqatın etruskların DNT-sinin «türklərlə böyük oxşarlıq» göstərdiyi, bunun «antik tarixçilərin qələbəsi» kimi qarşılandığı və «proto-türk etrusklar»ın Troyalıların varisi elan edildiyi yazılır. Halbuki müasir paleogenetik tədqiqatların böyük əksəriyyəti — o cümlədən 2021-ci ildə nəşr olunmuş geniş araşdırma — etruskların genetik baxımdan qonşu latınlara çox yaxın, əsasən yerli əhali olduğunu göstərir. Kitab sonda etruskları «türk və kopt-finikiya qarışığı melez xalq» adlandırır — bu nəticə heç bir ciddi mənbə ilə dəstəklənmir və bir-birinə zidd iddiaları eyni cümlədə birləşdirir.
Siyasi tarix bölməsi yenidən sağlam zəminə qayıdır: etrusk siyasi tarixinin çox az bilindiyi, onların öz yazılı mətnlərinin qalmadığı, məlumatın əsasən yunan və latın müəlliflərindən, xüsusilə Liviyin «Şəhərin əsasından» əsərindən gəldiyi və bu əsərin 142 kitabından yalnız 35-nin günümüzə çatdığı düzgün izah olunur. Bu, fəslin ən etibarlı hissəsidir və əvvəlki bölmənin tonundan kəskin fərqlənir — kitabın müxtəlif mənbələrdən yığıldığı yenə hiss olunur.
Nəticədə bu fəsil oxucuya iki şey öyrədir: etrusklar həqiqətən maraqlı və əsrarəngiz xalqdır, cib ensiklopediyaları isə milli-romantik mifləri elmi fakt kimi təqdim edə bilər. Mövzuya maraq duyan oxucu Herodot rəvayətini və Lemnos stelini burada oxuya bilər, amma etruskların mənşəyi haqqında nəticə üçün müasir akademik ədəbiyyata müraciət etməlidir. Kitabı xüsusilə məktəblilərə tək mənbə kimi tövsiyə etmirik.
- Hər sivilizasiyaya ayrıca fəsil
- Herodot və digər antik müəlliflərdən uzun sitatlar
- Rəngli illüstrasiyalar və kənar sütunlarda qısa izahlar
- Kitabın sonunda ədəbiyyat siyahısı və tərcüməçinin mənbələri
Finikiya, Yunanıstan və Romanı daha ardıcıl və təmkinli şəkildə izah edir — saytımızda icmalı var
Eyni seriyadan, etrusklarla əlaqələndirilən Lidiya və Troya haqqında — saytımızda icmalı var
Eyni seriyadan, Aralıq dənizinin şərqindəki böyük sivilizasiyalar haqqında — saytımızda icmalı var
Siyasi tarix bölməsi yenidən sağlam zəminə qayıdır: etrusk siyasi tarixinin çox az bilindiyi, onların öz yazılı mətnlərinin qalmadığı, məlumatın əsasən yunan və latın müəlliflərindən, xüsusilə Liviyin «Şəhərin əsasından» əsərindən gəldiyi və bu əsərin 142 kitabından yalnız 35-nin günümüzə çatdığı düzgün izah olunur.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
