Atlantis Tarihi Rehber Kitabı

Kitab «Mifləri düşünmək yaxşıdır» cümləsi ilə açılır və girişdə əsas sualları qoyur: Platonun «Timey» və «Kritiy» dialoqlarında danışdığı Atlantida real bir ada və mifoloji süzgəcdən keçmiş real bir geoloji hadisədirmi, yoxsa başqa bir mif yaradıcılığıdır? Müəllifin cavabı əvvəldən hiss olunur: Platonun hekayəsi «ideal dövlət nədir və xarici işğal təzyiqi altında necə davranmalıdır?» suallarını araşdırmaq üçün danışılmış gözəl bir nağıldır. Burada əsl qəhrəman Atlantida yox, ideal dövləti təcəssüm etdirən qədim Afinadır; Atlantida isə çürüyən imperialist təcavüzkardır.

Birinci fəslin ən güclü fikri sadə, amma çox təsirlidir: Platondan əvvəl Atlantida heç yerdə yoxdur. Müəllif bunu bir-bir göstərir: Homerin «İliada» və «Odisseya»sında, Hesiodda, Homer himnlərində, Pindarda, «tarixin atası» Herodotda, üç böyük Afina tragiki — Esxil, Sofokl və Evripiddə, Aristofanda, heç bir vaza rəsmində və heykəldə Atlantida adlı ada yoxdur. «Kritiy»dəki dinləyicilərin hekayəni heyrətlə qarşılaması təsadüfi deyil: bu ad ilk dəfə səslənir. Müəllif həmçinin vacib bir dil detalını izah edir: «Atlantis» yunanca «Atlasın» deməkdir və bu Atlas göyü çiynində tutan Titan deyil, Poseydon ilə Kleitonun böyük oğludur.

Fəslin qalan hissəsi Yunan mifologiyasının «başqa» əfsanəvi adalarına həsr olunub və bu, kitabın ən əyləncəli səhifələridir. Kalipsonun Odisseyi yeddi il saxladığı Oqiqiya adası, Odisseyin gəmisi parçalandıqdan sonra çıxdığı, Alkinoyun qızıl-gümüş itlərlə qorunan sarayı və ilboyu meyvə verən bağı olan Sxeriya, Heraklın üç bədənli Gerionun inəklərini oğurladığı Eritiya, Hesperidlərin qızıl almaları, xəstəlik və qocalıq bilməyən Hiperboreyalılar. Müəllif göstərir ki, antik dövrdə də bu yerlərin harada olduğu barədə Strabon, Plutarx, Herodot və digərləri arasında bitib-tükənməyən mübahisələr gedirdi — Eratosfen hətta deyib ki, Odisseyin səyahətinə küləkləri torbaya dolduran dəriçini tapanda inanacaq.

Bu müqayisə kitabın əsas metodunu göstərir: Platonun Atlantida təsviri — dairəvi kanallar, qızıl-gümüşlə bəzənmiş məbədlər, bol meyvəli ada — Homerin Sxeriyası kimi əfsanəvi ədəbiyyatın tanış elementlərindən qurulub. Müəllif xatırladır ki, Homeri «fəzilətin xəyallarını yaradan» şair kimi tənqid edən Platon onun şeirini bütün təfərrüatları ilə bilirdi. Fəslin sonunda Herodotun dünya xəritəsi verilir və vurğulanır: burada da Atlantidaya heç bir işarə yoxdur.

Kitabın zəif tərəfləri də var: ortadakı fəsillər bəzən adlar və nəzəriyyələrdən ibarət uzun siyahıya çevrilir, qeydlər çoxdur və türkcə tərcümə yer-yer ağır, mötərizə izahları ilə yüklüdür. Amma bu, Atlantida haqqında oxuya biləcəyiniz ən dürüst kitablardan biridir: müəllif həm gülməli nəzəriyyələrə, həm də nasistlərin «Atlantid irqi» kimi təhlükəli ideyalarına eyni ciddiyyətlə yanaşır və hər iddianı mənbəyə qaytarır.

• Platonun «Timey» və «Kritiy» dialoqlarının müəllif tərəfindən yeni tərcüməsi
• Antik mənbələrdən bol sitat və aydın müqayisələr
• Psevdo-elmə qarşı soyuqqanlı, istehzalı yanaşma