Beynin Yaşamları — İnsan Beyninin ve Zihninin Evrimi

Allen girişi insan beyninin təkamülünün «sadə versiyası» ilə açır: təxminən 6 milyon il əvvəl ilk hominidlər iki ayaq üstə yeriməyə başlayır, amma beyinləri müasir insanınkının üçdə biri qalır; iki milyon il əvvəl sadə daş alətlər və bir az böyük beyin, 1–1,5 milyon il əvvəl sürətli artım, son bir milyon ildə müasir 1400 kub santimetr. Sonra deyir: «Bu hekayənin heç bir yanlış tərəfi yoxdur», amma həqiqət çox daha mürəkkəbdir. Beynin ölçüsünün «laymdan qreypfruta» böyüməsini izləmək kifayət etmir — beyin bədəndə yaşayır və onun təkamülünün bioloji qiyməti var.

Müəllifin yanaşması aydındır və kitabın xarakterini müəyyən edir: bu, şüur, intellekt, təkamül psixologiyası və ya «zehin sarayları» haqqında kitab deyil. Allen «yuxarıdan aşağı» yox, «aşağıdan yuxarı» getməyi seçir: beyni böyüyən, qidalanan və qocalan toxuma, hüceyrə və genlər toplusu kimi öyrənir. Onun sualı budur: ekoloqların, genetiklərin, paleonevroloqların qurduğu beyin təkamülü modelləri bir-biri ilə uyğun gəlirmi? Bu dürüst, amma həm də məhdudlaşdırıcı çərçivədir — oxucu «insanı insan edən nədir?» sualına böyük cavab gözləməməlidir.

Kitabın ən maraqlı hissələrindən biri «Bahalı toxuma fərziyyəsi»dir. Lesli Ayello və Piter Uiler 1995-ci ildə soruşurlar: insan beyni bədənin bazal metabolizminin böyük hissəsini istehlak edir, bəs biz bunu necə «ödəyirik», əgər ümumi metabolizmimiz oxşar ölçülü məməlilərdən yüksək deyil? Cavab: ürək, böyrək və qaraciyər gözlənilən ölçüdədir, amma bağırsaq traktımız primat üçün gözləniləndən 60% kiçikdir. Yəni «daha böyük beyin üçün daha kiçik bağırsaq». Niyə məhz bağırsaq? Qaraciyər beyni qlükoza ilə təmin edir, ürək oksigen daşıyır, böyrəklər isti ekvator mühitində suyu qorumaq üçün lazımdır — azaldıla biləcək yeganə bahalı orqan bağırsaqdır.

Bu fərziyyə Katarin Miltonun primatlarda «seçici qidalanma» haqqındakı işləri ilə birləşir: eyni mühitdə yaşayan hörümçək meymunları yetişmiş meyvələrə, ulayan meymunlar isə yarpaqlara əsaslanır — hörümçək meymunlarının beyni təxminən iki dəfə böyükdür. Yüksək keyfiyyətli qida — heyvan məhsulları, qoz-fındıq, yeraltı kök-yumrular — daha kiçik, daha az enerji tələb edən bağırsağa imkan verir. Allen tənqidi səsləri də gətirir: Este Armstronq bu əlaqənin yalnız primatlarda deyil, çox növlərdə olduğunu göstərir, Ceyson Kaufman isə fil burunlu balıqda beynin bazal metabolizmin 60%-ni istehlak etdiyini və həmin balığın mədə-bağırsağının kiçik olduğunu tapır.

Zəif tərəflər: dil çox texnikidir — «ensefalizasiya əmsalı», «bazal metabolizm sürəti», «in vivo» kimi terminlər izahsız keçir, türkcə tərcümə bəzən ağırdır. Kitab 2009-cu ildə yazılıb, ondan sonra qədim DNT, Denisova insanı və digər kəşflər sahəni xeyli dəyişib. Buna baxmayaraq, bir mövzuya çox fərqli elmlərin gözü ilə baxmağı öyrədən, ciddi və düşündürücü bir kitabdır.

• «Aşağıdan yuxarı» yanaşma — beyin bioloji orqan kimi
• Çoxsaylı şəkil, qrafik və tədqiqat nəticələri, geniş ədəbiyyat siyahısı
• Hər fəslin sonunda «Nəticə» bölməsi