Milyarlarca ve Milyarlarca
Uyğundur
- Riyaziyyatdan qorxan, amma rəqəmlərin dünyanı necə izah etdiyini öyrənmək istəyən oxuculara
- Populyar elm kitablarını sevənlərə və Sagan-ın «Kosmos» üslubunu bəyənənlərə
- Əhali artımı, faiz və epidemiya kimi mövzularda «eksponensial düşüncəni» anlamaq istəyən gənclərə
Uyğun deyil
- Kosmos və astronomiya haqqında kitab axtaranlara: oxunan ilk fəsillər kosmosdan çox rəqəmlər və cəmiyyət haqqındadır
- Ən yeni statistika və rəqəmlər axtaranlara: kitabın məlumatları 1990-cı illərə aiddir
- Bir mövzuya dərindən getmək istəyənlərə: kitab esse formatındadır, mövzular çoxdur
Birinci fəsil müəllifin adına yapışmış məşhur ifadənin hekayəsi ilə açılır. Sagan yazır ki, «Kosmos» serialında heç vaxt «milyardlarla və milyardlarla» deməyib. Bu sözləri ona Johnny Carson öz verilişində onu parodiya edərək yapışdırıb. İndi də küçədə və ya təyyarədə insanlar ondan bunu deməsini xahiş edirlər. Sagan bunu Sherlock Holmes-un «çox sadədir, əziz Watson» deməməsi, Humphrey Bogart-ın «yenə çal, Sam» deməməsi ilə müqayisə edib gülümsəyir.
Sonra böyük rəqəmlərin özünə keçir. Milyonun min dəfə min, milyardın min milyon, trilyonun min milyard olduğunu izah edir, Britaniya və Amerika yazılışının fərqini xatırladır. 1923-cü ildəki Almaniya inflyasiyasından qalma «50 milliarden» yazılı poçt markası öz kolleksiyasındandır. Üstlü yazılışı misallarla göstərir: 10 üstü 3 ilə 10 üstü 9-u vurmaq üçün üstləri toplamaq kifayətdir. Çərçivədəki cədvələ görə saniyədə bir rəqəm sayanın milyona çatması bir həftədən çox çəkir, milyarda çatması ömrünün yarısını alır.
İkinci fəsil şahmatın icadı əfsanəsidir. Pers şahının vəziri yeni oyunun mükafatı olaraq birinci xanaya bir, ikinciyə iki, üçüncüyə dörd buğda dənəsi istəyir. 64-cü xanaya çatanda say təxminən 18,5 kentilyona çatır, çəkisi 75 milyard tondur, bu isə dünyanın indiki taxıl istehsalının 150 ilinə bərabərdir. Sagan əfsanənin sonunu bilmədiyini, bunun yəqin ki nağıl olduğunu deyir. 100 xanalı taxtada isə buğdanın çəkisi Yerin çəkisi qədər olardı.
Bundan sonra eksponensial artımı gündəlik həyatda göstərir. 200 il əvvəl ildə 5% ilə qoyulmuş 10 dollar bu gün 172.925,81 dollar edərdi. İnflyasiya isə eyni qanunla pensiyaları əridir. Hər 15 dəqiqədən bir ikiqat artan bakteriya iki gündə Günəşin çəkisinə çatardı, amma yemək qurtardığı üçün əyri düzlənir. Bunu AİDS epidemiyasına və dünya əhalisinə tətbiq edir: əhali o zaman 6 milyard idi, ikiqat artma müddəti isə təxminən 40 il. Çıxış yolunu yoxsulluğun azaldılmasında, doğuşa nəzarət vasitələrinin yayılmasında və qadınlara real siyasi gücün verilməsində görür.
Fəsil Leo Szilard-ın 1933-cü ilin sentyabrında Londonda svetoforda gözləyərkən zəncirvari nüvə reaksiyası fikrinə gəlməsi ilə davam edir. Sagan bunu eksponensial artımın qorxulu üzü kimi göstərir, Szilard-ın ömrünün qalanını bu silahın təhlükələri haqqında xəbərdarlıqlarla keçirdiyini yazır. Radioaktiv yarımparçalanma ömrü də eyni məntiqlə izah olunur: bu üsulla Turin kəfəninin 14-cü əsrə aid olduğu, Yerin yaşının isə 4,6 milyard il olduğu müəyyən edilib. Sonda Sagan keyfiyyətlə kifayətlənməyib kəmiyyətlə bilməyin anlayışı dərinləşdirdiyini deyir.
Üçüncü fəslin oxunan hissəsi birdən-birə başqa mövzuya keçir: insanlar niyə başqalarının qaçmasını, vurmasını izləməyə bu qədər can atırlar? Sagan idman rəqabətini «müharibənin kiçik qardaşı» adlandıran Çeroki ifadəsini, 1969-cu ildəki Salvador–Honduras «Futbol müharibəsini» və azarkeş zorakılığını misal çəkir. Bu hissə kitabın elm kitabından çox ictimai esse toplusuna yaxın olduğunu göstərir.
- Mürəkkəb rəqəmləri gündəlik misallarla (faiz, inflyasiya, bakteriya) anladan aydın dil
- Əfsanə, lətifə və şəxsi xatirələrlə (poçt markası kolleksiyası, Carson epizodu) quru riyaziyyatı yumşaldan üslub
- Çərçivələr və cədvəllər: böyük rəqəmlərin adları, saymağa lazım olan vaxt, buğda hesabının tam çıxarışı
- Hər fəslin əvvəlində epiqraf (Arximed, Fourier, William James)
- Elmi fikri sosial məsələlərə (əhali, yoxsulluq, nüvə silahları) bağlayan geniş baxış
Müəllifin kainat haqqında məşhur kitabı və bu kitabdakı elmi tonun mənbəyi
Elmi yumorla və hekayələrlə danışan klassik populyar elm kitabı
Rəqəmlərlə dünyaya düzgün baxmağı öyrədən kitab
Hər insanın 2 valideyni, 4 baba-nənəsi, 8 ulu valideyni var və hər nəsildə say ikiqat artır. Bir nəsli 25 il hesab etsək, 64 nəsil geriyə təxminən 1600 ilə, Roma İmperiyasının süqutundan bir az əvvələ gəlir. Hesab 18,5 kentilyon ata verir. Bu say o zamankı və indiki əhalidən, hətta bütün yaşamış insanların cəmindən qat-qat çoxdur. Sagan səhvin hesabda olduğunu deyir: biz hamının atalarının fərqli şəxslər olduğunu fərz etmişik, əslində eyni adam çoxlu insanın atası ola bilər.
Nəticə: kifayət qədər geriyə getsək, yer üzündəki istənilən iki nəfərin ortaq atası var. Amerikada hər yeni prezident seçiləndə kimsə onun Britaniya kralı və ya kraliçası ilə qohum olduğunu «kəşf edir». Sagan bunu ingilisdilli xalqlar arasındakı bağın göstəricisi sayır. Fəslin yekunu isə belədir: ortaq ata tapılsa da, tapılmasa da qohumluq şübhəsizdir, yer üzündə yaşayan hamı bir-birinin qohumudur. Son sətirlər isə kitabın əsas tezisini verir: eksponensial rəqəmləri anlayan üçün kainatın bir çox sirrinin açarı ovucundadır, kəmiyyətdən qorxmaq isə dünyanı anlamaq və dəyişmək üçün ən güclü fikirlərdən birindən imtina etməkdir.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
