Veba
Uyğundur
- Kafka və Orwell tərzi allegorik, totalitar sistem tənqidi romanları sevənlərə
- Real tarixi represiya təcrübəsindən (Makronisos adası, Yunan vətəndaş müharibəsi) bəhrələnən bədii mətnlərə maraq göstərənlərə
- Simasız, funksiyası ilə adlandırılan personajlar və sərt, minimalist dialoqla qurulmuş üslubu qiymətləndirənlərə
- Qısa, sıx, metafora yüklü nəsri geniş epik təhkiyədən üstün tutanlara
Uyğun deyil
- Rahat, xətti, aydın həll olunan süjet axtaranlara — roman qəsdən fraqmentli və qeyri-müəyyəndir
- Fiziki və psixoloji təzyiqin sərt, açıq təsvirindən narahat olan oxuculara
- Simvolik, adı çəkilməyən məkan/personaj texnikasını qarışdırıcı tapan oxuculara
Roman su içmək istəyən susuz bir məhbusla açılır — ona icazə lazımdır, çünki "bu bir qanundur". Sadə bir istək bir neçə "müdir"in iştirak etdiyi, kimin kimə tabe olduğunun heç kimə aydın olmadığı gülünc-qorxunc bir bürokratik prosesə çevrilir. Bu səhnə romanın əsas mexanizmini göstərir: hakimiyyət təsadüfi, çoxpilləli və şəxsiyyətsizdir, lakin tam gücə malikdir.
Susuz adama su içməyə "müşayiət" edən qara papaqlı məhbus dərhal casusluqda ittiham olunur — sadə bir yaxşılıq anında sui-qəsdə çevrilir. Digər məhbus, ittihamı eşidəndə ona nifrət dolu bir baxışla baxır; bu baxış qara papaqlının yaddaşına həmişəlik həkk olunur. Frangias burada sistemin ən effektiv silahını göstərir — insanları bir-birinə qarşı şübhəyə sövq etmək.
Məhbusların yeraltı yataqları — yerdən bir metr dərinlikdə, üç-dörd nəfərlik "ailə məzarları" adlanan çuxurlar — həqiqi qəbirləri xatırladır. Sakinlər gecələr bu "məzarlarda" bir-birinin nəfəsini tanıyır, günü necə keçirdiklərini sözsüz, bədən dilindən oxuyurlar. Ölən və ya aparılan yoldaşların yerini yenilər tutur, üzlər daim dəyişir.
Meqafondan bütün adaya elan olunur: sağlamlıq və "mədəniyyət" təhlükə altındadır, hər kəs gündə ən azı iyirmi milçək tutub təhvil verməlidir, əks halda ağır cəza gözləyir. Bu absurd tələb dərhal "əxlaqi təmizlənmə" ritorikasına bükülür — sinəklər günahın, "murdarlığın" simvoluna çevrilir, insanlar isə bu mənasız kvotanı yerinə yetirmək üçün əsas işlərini dayandırmadan əlavə vaxt tapmalıdır.
Həmin axşam meqafon uşaq nağılı tərzində təmsil danışır — yaxşı bir padşahın tənha adada "lənətlənmiş canavarları" əhliləşdirməsi haqqında. Nağılın sonu açıq şəkildə şərh olunur: "canavar" məhz dinləyicilərin özüdür, hakimiyyət isə onları öldürməkdənsə "islah" etməyi seçir — çünki ölü insanların "missiyaya" heç bir faydası yoxdur. Bu təmsil, romandakı təbliğat dilinin təhlükəli şirinliyini göstərir.
Tənqidçilər (Menis Kumandareas, Yannis Dimitrakopulos) romanı Kafkanın "Cəza Koloniyasında" hekayəsi və Soljenitsının "İvan Denisoviçin Bir Günü" romanı ilə müqayisə edir — hər üç əsərdə fərdi, adsız bir sistemin çarxına çevrilir. Frangiasın fərqi günəş, külək və sinək kimi təbiət elementlərini də repressiyanın alətinə çevirməsindədir: təbiət məhbuslara qarşı da amansızdır.
- Personajların funksional adlandırılması (ad əvəzinə rol — nəzarətçi, usta, qorxaq) universallaşdırma effekti yaradır
- Külək, günəş və sinək kimi təbiət elementləri daimi, yorucu fon kimi işlənir, klaustrofobik "real şərait" duyğusu qurur
- Meqafon/nitq səsi hakimiyyətin daimi, anonim "səsi" kimi funksiya görür
- Üç nöqtə (…) işarəsinin tez-tez işlədilməsi susdurulan, deyilə bilməyən sözləri işarə edir
Oxşar bürokratik, allegorik represiya maşını və şəxsiyyətsiz hakimiyyət təsviri
Bənzər həbs düşərgəsi gündəlik həyatına fokuslanma, sərt sənədli üslub
Qısa cavab: Adadakı «islah» heç vaxt bitmir — milçək borcundan siçovul zəhərinə, gecə əməliyyatlarından təcridə qədər üsullar dəyişir. Sonda ən inadkar adamlar vəhşi pişiklə birlikdə çuvala salınıb dənizə batırılıb çıxarılır və kitab «bu inanılmaz insanlar sağ qalmağı bacardılar» cümləsi ilə bitir.
Hadisələr belə başlayır: susayan bir adam su içməyə icazə alır, ona müşayiətçi təyin edilən qara papaqlı isə onu «ələ verməkdə» günahlandırılır; susamış ona şikayətlə dolu baxışla baxır və ikisi də vadiyə göndərilir. Sonra idarə hər sakinin gündə iyirmi milçək təhvil verməsini əmr edir, borclar hər gün artır. Qara papaqlı sonrakı fəsillərdə susamışdan «məndən şübhələnirsən?» deyə dönə-dönə soruşur; susamış nəhayət ona etibar etdiyini deyir.
Otuz iki milçək təhvil verən balaca adamı gecə dəstəsi dənizə atır, o isə üzüb sağ çıxır; rəsmi hesabat onu boğulmuş sayır. Sonra onu tapıb kafesə salır, dənizdə dirəyə bağlayırlar, sonda yenə «boğuldu» deyə elan edirlər — amma anbarda çuvalların üstündə canlı tapılır. Əhali müdiri ona ölmüş başqa adamın adıyla çıxmağı təklif edir; o «cinayətə ortaq olmayacağam» deyib imtina edir və açıq kafesdə aclıq-susuzluq sınaqlarına məruz qalır.
Körpünün tikintisi gecikdikdə ustabaşı kafesə salınır; sonradan təcriddən çıxanda «tək qalmağın qarşısında çözüldüm» deyir. Qorxağın iyimser dostu mühəndis axşam çıxışından sonra özünü dənizə atır, sağ qalır, törəndə isə «ayağım sürüşdü» deməyə məcbur edilir; sonda daşocağında dinamit partlayanda özünü onun üstünə atıb ölür. Qara papaqlı isə işgəncəçi namizədlərin imtahanında döyülür, susur; sonra əllərini qanlı görən camaat ona «sən də onlardansan» deyir və o divarların üstündə çılğın sözlər qışqırıb rəqs edir.
Siçovullara zəhər qoyulur, amma onlar yemi yeyib sağ qalırlar. Sonra «yeni gələnlər» üçün hazırlıq görülür, əsəb pozuntusu epidemiyası yayılır; hələ də hökm gözləyən adam öz «qiymətli dostunun» gecə dəstəsinin başçısı olduğunu öyrənir. Limana gələn gəmiyə şikəst və ağlını itirmiş adamlar yığılır; qorxaq onların arasında altlığı deşik ayaqqabı və yaşıl zolaqlı corab geyən üçüncü ev yoldaşını tanıyır — və öz ayaqqabılarının da eyni olduğunu görür. Sonda dənizlə dalğaları yenən adam, cəlladlıqdan imtina edən adam, ovçu və başqaları sahilə gətirilir; hər biri vəhşi pişiklə birlikdə çuvala salınır, çuval ipli bağlanıb pişiyə vurulur və dənizə batırılıb çıxarılır — dəfələrlə. Kitab «gerçək budur ki, o inanılmaz insanlar sağ qalmağı bacardılar» cümləsi ilə bitir.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
