Dördlərin İşarəsi

Doyl romanı dövrü üçün çox cəsarətli bir səhnə ilə açır: Holms şömine rəfindən şprisi götürür, yeddi faizlik kokain məhlulunu vurur, Uotson isə aylardır gündə üç dəfə buna şahid olduğunu və artıq dözə bilmədiyini deyir. Holmsun cavabı qəhrəmanın bütün xarakterini açır: «Ağlım durğunluğa üsyan edir. Mənə problem verin, iş verin». Bu açılış Holmsu parlaq, amma dərin darıxma və asılılıqla mübarizə aparan, çox insani bir fiqur kimi təqdim edir.

Birinci fəslin ürəyi məşhur saat səhnəsidir. Holms əvvəlcə Uotsonun ayaqqabısındakı qırmızımtıl tozdan onun Viqmor küçəsi poçtuna getdiyini, masadakı marka və açıqcalardan isə teleqram vurduğunu çıxarır: «Mümkün olmayanları çıxarsan, geriyə həqiqət qalır». Sonra Uotson ona ələ keçən köhnə bir saat verir. Holms saatdakı cızıqlardan, girov dükanlarının iynə ilə yazdığı nömrələrdən və açar yerinin ətrafındakı titrək izlərdən Uotsonun ağabeyinin səliqəsiz, dəfələrlə pula sıxılmış və sonda içkiyə qurşanmış biri olduğunu deyir. Uotsonun əvvəlcə incikliyi, sonra heyranlığı səhnəyə həm dram, həm də yumor qatır.

İkinci fəsildə gənc, sadə geyimli, iri mavi gözlü Meri Morstan gəlir. Atası kapitan Morstan 1878-ci ildə Hindistandan məzuniyyətə gəlib Lenqem otelində qalıb və 3 dekabrda yoxa çıxıb. 1882-ci ildən bəri hər il ona naməlum birindən nadir bir mirvari gəlir, indi isə görüşə çağıran bir məktub. Holmsun məktubu və zərfləri incələməsi, Uotsonun isə «nə cazibədar qadın!» nidasına Holmsun «Fərq etmədim» cavabı iki personaj arasındakı fərqi ustalıqla göstərir. Uotsonun Meriyə qarşı yaranan hissləri və «zəif ayağı, ondan da zəif bank hesabı olan bir hərbi həkim» kimi özünü kiçiltməsi romanın incə romantik xəttini başladır.

Üçüncü fəsildə Holms «Tayms»ın köhnə nömrələrindən mayor Şoltonun 28 aprel 1882-də öldüyünü tapır və hər şeyi birləşdirir: mirvarilər Şoltonun ölümündən bir həftə sonra gəlməyə başlayıb. Kapitanın masasında tapılmış sirli kağız — böyük bir binanın planı, qırmızı xaç və «Dördlərin işarəsi: Conatan Smol, Məhəmməd Sinq, Abdulla Xan, Dost Əkbər» yazısı — hekayəyə yeni bir qat əlavə edir. Sisli, çamurlu sentyabr axşamında Lisey teatrından naməlum ünvana gedən kareta səhnəsi, Holmsun qaranlıqda küçə adlarını bir-bir sadalaması Doylun atmosfer yaratma ustalığını göstərir.

Dördüncü fəsil romanın ən əyləncəli personajlarından birini — Taddeus Şoltonu təqdim edir: kasıb bir məhəllədəki evin içində gizlədilmiş Şərq zövqlü dəbdəbəli otaq, nargilə, Koro və Buqro tabloları və hər dəqiqə öz ürək qapaqcığından narahat olan xəstəlik xəstəsi keçəl gənc. Onun atasının ölüm yatağında etdiyi etiraf — Morstanın ürək tutması ilə ölməsi, cəsədin gizlədilməsi, «Aqra xəzinəsi» və pəncərədə görünən vəhşi bir üz — romanın əsas sirrini qurur.

Türkcə tərcümə axıcıdır, izahlı qeydlər (Jezail güləsi, Bon şərabı, Vinvud Rid) faydalıdır. Roman bu gün də çox rahat oxunur; yeganə problem dövrün müstəmləkə baxışıdır — hindli xidmətçilər və sonrakı fəsillərdə Andaman adalısının təsviri müasir oxucuya stereotip kimi görünə bilər.

• Birinci şəxsdən, Uotsonun dilindən nəql
• Deduksiya səhnələri ilə sisli London atmosferinin birləşməsi
• Holms–Uotson dialoqlarında yumor və xarakter kontrastı
• Hər fəsil yeni bir sirr və ya personajla bitir