Cinsellik ve Başarısız Mutlak
Uyğundur
- Hegel, Kant və Lakan fəlsəfəsi ilə tanış olan, ağır nəzəri mətnlərdən çəkinməyən oxuculara
- Jijekin populyar mədəniyyəti (Hitchcock, Tim Burton) mücərrəd fəlsəfə ilə birləşdirən üslubunu sevənlərə
- Marksizmin fəlsəfi əsaslarına tənqidi, qeyri-ortodoks baxış axtaranlara
- Seksuallığın fəlsəfi statusu haqqında dərin müzakirəyə maraqlı olanlara
Uyğun deyil
- Fəlsəfəyə giriş səviyyəsində, sadə izahat gözləyənlərə — kitab heç bir anlayışı sadələşdirmir
- Kitabın adından cinsəllik haqqında populyar/təsviri məzmun gözləyənlərə — bu, mücərrəd metafizik araşdırmadır
- Sürətli, xətti oxuma təcrübəsi istəyənlərə — mətn tez-tez geri qayıdıb öz arqumentini yenidən qurur
- Lakan psixoanaliz terminologiyasına bələd olmayan, əlavə kontekst axtarmaq istəməyən oxuculara
Kitab elə başlığından effektli bir ikili oxunuşa dəvət edir: "Cinsəllik və Uğursuz Mütləq" — bir tərəfdən, din və ya Mütləqə inam uğursuzluğa uğrayanda nəzarətsiz hedonizmin özünü saxta bir Mütləq kimi (Sade nümunəsində olduğu kimi) təqdim etməsini, digər tərəfdən isə öz təbiətcə ziddiyyətli olan cinsəlliyin yeni bir Mütləq mərtəbəsinə yüksəldilməsi cəhdinin qaçılmaz olaraq uğursuzluğa məhkum olmasını nəzərdə tutur.
Jijek bunu "qadın məsələsi" üzərindən nümunələndirir: Şellinqdən Sloterdayka qədər uzanan bir fəlsəfi xətt qadın orqazmını Allahın varlığının ontoloji sübutu, insan evolyusiyasının zirvə nöqtəsi kimi təqdim edib. Müəllif bunu sadəcə "obskurantist New Age spekulyasiyası" kimi rədd etmək əvəzinə, daxildən çökdürməyi seçir: cinsəlliyin ən yüksək "Varlıq" təcrübəsi kimi təsviri, əslində insan cinsəlliyi üçün konstitutiv olan nasazlıq/çat momentinin üstünü örtür.
Kitabın əsl fəlsəfi hədəfi isə daha genişdir — Stalinist "dialektik materializm"in yenidən qurulması. Müəllif Stalinin 1938-ci il mətnindən dörd tezisi sadalayır (təbiətin ayrılmaz bütövlüyü, daimi hərəkət, kəmiyyətdən keyfiyyətə sıçrayış, daxili ziddiyyət) və hər birinə öz "DM2" versiyasında əks-tezis qoyur: bütövlük əvəzinə təcrid/kəsmə, sıçrayış əvəzinə gecikmə və "ölü zaman", xətti tərəqqi əvəzinə yönverilməz təkrar strukturu, xarici ziddiyyət əvəzinə şeyin özü ilə öz-özünə olan konstitutiv ziddiyyəti.
Bu "yönverilməzlik" anlayışını izah etmək üçün Jijek riyazi metafora müraciət edir: Mёbius zolağı kimi səthlərdə "sağ" və "sol" kimi anlayışlar sabit təyin oluna bilməz, çünki səth üzərində hərəkət edən istənilən şey başlanğıc nöqtəsinə güzgü təsviri kimi qayıdır. Müəllifə görə, əsl dialektik materializmi Stalinist karikaturasından ayıran da məhz bu öz-münasibətli, dairəvi struktur təfəkkürüdür.
Mücərrəd arqumentləri canlandırmaq üçün Jijek daim populyar mədəniyyətə müraciət edir: Hitchcockun "Vertigo" filmindəki sekvoya səhnəsi (Madeleinein "burada doğuldum, burada öldüm" dediyi an, sonradan onun saxta olduğunu bildiyimiz an) Alman İdealizminin tarixi çərçivəsini (1781, Kantın ilk Tənqidi — 1831, Hegelin ölümü) metaforik şəkildə şərh edir; Tim Burtonun "Betmen" filminin açılış titrləri isə "maddəsiz materializm" ideyasını göstərmək üçün istifadə olunur.
Fəsil Haydeggerin "ontoloji fərq" anlayışını "ontoloji paralaks" kimi yenidən formalaşdıraraq bağlanır: müasir elmin insanı heyvanlar aləmindən təkamül yolu ilə izah etməsini transandental-ontoloji yanaşmanın bu izahı "dövrəvi" sayması ilə qarşı-qarşıya qoyur — Jijekə görə bu iki yanaşma arasındakı məsafə aradan qaldırıla bilməz, sual isə budur: bu, sondur, yoxsa kitabın qalan hissəsi bu qapalı dairədən çıxış yolu təklif edəcək?
- Jijek mücərrəd fəlsəfi anlayışları izah etmək üçün ardıcıl olaraq kino nümunələrindən (Hitchcockun "Vertigo"su, Tim Burtonun "Betmen"i) istifadə edir
- Stalinin dialektik materializminin dörd tezisi sadalanıb, hər birinə qarşı öz dörd əks-tezisi qoyularaq açıq struktural metod tətbiq olunur
- Geniş elmi-fəlsəfi istinad aparatı (Şellinq, Sloterdayk, Haydegger) mətni sıxlaşdırır, amma arqumenti izləməyi çətinləşdirir
Eyni müəllifin bu kitabda istifadə etdiyi "ontoloji paralaks" anlayışını daha ətraflı işlədiyi əvvəlki əsəri
Kitabın əsaslandığı cinsiyyətlənmə düsturlarının orijinal mənbəyi
Kitabın istinad etdiyi Kant-Hegel dövrünü daha geniş kontekstdə izah edir
Teorem I ("Mütləq"in Kipləri) Kant və Hegeldən Budist fəlsəfəsi və Husserlə qədər geniş müqayisələr aparır, "transandental" anlayışının tarixi təkamülünü izləyir.
Teorem II əsas başlığa uyğun olaraq cinsəllik məsələsini birbaşa ələ alır: "saf cinsiyyətlənmə"nin antinomiyalarından bitkilər/heyvanlar/insan/postinsan spektrində cinsi subyektin necə formalaşdığına qədər.
Teorem III kitabın mərkəzi topoloji metaforlarını (Mёbius zolağı, çarpaz qapaq, Klein şüşəsi) sinif mübarizəsi və kvant fizikası ilə birləşdirir — Jijekin "yönverilməz üçlü" adlandırdığı struktur budur.
Son Teorem IV dəlilik, müharibə və dil mövzularını Bekket və Prokofyevin əsərləri üzərindən araşdıraraq kitabı "inadçı soyutlama" anlayışı ilə yekunlaşdırır.
Əhatə. İcmal kitabın yalnız “Giriş: Dialektik Materializmin Yönverilməz Uzamı” fəslini (səh. 11–25, təxminən 468 səhifəlik kitabın 3%-i) əhatə edir; dörd əsas “Teorem” bölməsi açılmır (yalnız mövzuları aşağıdakı bölmədə verilib). Kitab ingilis dilindən türkcəyə tərcümə edilib (Kolektif Kitap, 2023), Azərbaycanca nəşri yoxdur — icmal türkcə mətndən hazırlanıb.
Məsuliyyət. Bu icmal onu yazan müəllifin şəxsi qiymətləndirməsidir və məsuliyyəti ona aiddir. «Kitabda Nə Var?» platforma kimi icmalın məzmununa görə cavabdeh deyil. Əsərin bütün hüquqları müəllifinə və nəşriyyatına məxsusdur; qapaq şəkli yalnız tanıtma məqsədilə istifadə olunur.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
Vertigo və Betmen nümunələri olmasaydı, ilk fəsli anlamaqda çətinlik çəkərdim — Jijekin bu üslubu həqiqətən işə yarayır.
Başlığa aldanmayın, bu, gözlədiyiniz kimi bir kitab deyil — çox ağır, çox akademik, amma dəyərli.
Stalinin dörd tezisinə qarşı Jijekin dörd əks-tezisi hissəsi mənə ən aydın hissə oldu.
