Şamanizm — Şamanlığın Öğeleri

Fəsil sadə, amma güclü bir müşahidə ilə açılır: mifologiyalar, qəhrəmanlar və tanrılar dünyanın hər yerində fərqlidir, lakin mədəni fərqləri kənara qoyanda şaman cəmiyyətlərinin kainatın quruluşu haqqında təəccüblü dərəcədə oxşar təsəvvürə malik olduğunu görürük. Drury burada Mircea Eliadenin 1951-ci ildə Parisdə çıxan «Şamanizm: ekstazın arxaik texnikaları» əsərinə söykənir: şamanın kainatı üç qatdan ibarətdir — yuxarı dünya, insanın yaşadığı orta dünya və yeraltı dünya. Bu qatları «Axis Mundi» — dünya oxu, dünya ağacı və ya həyat ağacı — birləşdirir və şaman bu ox boyunca bir qatdan digərinə səyahət edir.

Fəslin ən maraqlı hissəsi müxtəlif xalqların eyni ideyanı necə fərqli obrazlarla ifadə etməsidir. Türk-tatarlar göyü deşiklərindən ulduz işığı süzülən bir çadır kimi, yakutlar ulduzları «dünyanın pəncərələri» kimi görürlər. Qütb ulduzu samoyedlərdə «Göyün mismarı», monqol və buryatlarda «Qızıl sütun», qırğızlarda «Dəmir sütun» adlanır. Oxun olmadığı yerlərdə onun yerini kosmik dağlar, zikkuratlar, körpülər, nərdivanlar, göy qurşağı və ya evenklərdə olduğu kimi üç dünyanı birləşdirən qüdrətli bir çay tutur. Bu qısa siyahı Azərbaycan oxucusu üçün də tanış motivləri — «dünya ağacı», «göy çadırı» — yeni kontekstdə görməyə imkan verir.

Dünya ağacı bölməsi daha geniş coğrafiyanı əhatə edir: yakutların «yerin qızıl nüvəsindən» göyə qalxan səkkiz budaqlı ağacı, doğulmamış uşaqların ruhlarının quş kimi budaqlarda oturduğuna inanan goldi və dolqanlar, Skandinav mifologiyasında kökləri Heldə, gövdəsi Midqardda olan Yqdrasil, Osmanlı türklərində hər yarpağı bir insanın taleyi olan milyon yarpaqlı ağac, dayaklarda ölülərin ruhunu göyə aparan yeddi budaqlı ağac. Drury yəhudi mistisizmindəki Kabbala «Həyat ağacı»nı da müqayisəyə daxil edir — maraqlıdır, amma şaman kosmologiyası ilə əlaqəsi bir qədər süni görünür.

Fəslin mərkəzində «Evenk kosmologiyası — xüsusi hal» bölməsi dayanır. Evenklər üçün yuxarı dünya «uqu buqa», orta dünya «duluqu buqa», aşağı dünya «xerqu-erqu buqa»dır və üçünü də mifik «Klan çayı» birləşdirir. Yuxarı dünyada yaradıcı tanrı Amaka, heyvanların sahibi Ekşeri, ildırım tanrısı Aqdı və istiliyi dəri çantada saxlayıb yazda yerə yayan qoca Dılaça yaşayır. Aşağı dünya isə tərsinə çevrilmiş dünyadır: orada ölülər yaşayır, xəstəlik ruhları və tabuları izləyən «Klan sahibəsi» hökm sürür. Göy maralı Xeqlenin günəşi oğurlaması və qəhrəman şaman Mainin onu oxla vurub günəşi geri qaytarması mifi fəslin ən yaddaqalan səhifəsidir.

Sonra «Yol göstərən ruhlar» bölməsi şamanın köməkçilərini iki qrupa ayırır: şamanın nəzarətində olan «tanış» ruhlar və daha müstəqil qoruyucu ruhlar. Sibir şamanlarının ayı, canavar, qartal kimi heyvanlarla əlaqəsi, yakutların buğa, qartal və ayını ən güclü köməkçi sayması, Eskimo şamanlarının canavara, laplandlıların ayı və ya maral cildinə girdiyinə inanması izah olunur. Netsilik eskimoslarının «tunraq» adlı köməkçi ruhları və antropoloq Asen Balıkçının «son böyük Netsilik şamanı» adlandırdığı İksivalitaqın yeddi tunraqı haqqında hekayə fəsli canlı etnoqrafik nümunə ilə bitirir.

Fəslin gücü aydın strukturunda və onlarla xalqdan konkret nümunələrindədir; Eliadenin ağır nəzəriyyəsini oxucu üçün əlçatan edir. Zəif tərəf türkcə nəşrdədir: müəllifin adı bir yerdə «Nevili Drury» yazılıb, «Batı büyüsü» «Bau büyüsü», «canları» «Çan'ları» kimi çap olunub, tərcümə dili də yer-yer ağırdır. Buna baxmayaraq, fəsil şamanlığın «dünyagörüşü»nü — üç qatlı kainat və o qatlar arasında səyahət edən şaman ideyasını — qısa yolla başa düşmək üçün yaxşı bələdçidir.

• Konkret xalqlardan etnoqrafik nümunələr (evenk, yakut, eskimo və s.)
• Eliade və digər antropoloqlara istinadlar, qeydlər və seçilmiş biblioqrafiya
• Şamanların öz sözlərindən müsahibə parçaları
• Qara-ağ illüstrasiyalar