Şamanizm — Şamanlığın Öğeleri

Bölüm basit ama güçlü bir gözlemle açılıyor: mitolojiler, kahramanlar ve tanrılar dünyanın her yerinde farklıdır, ancak kültürel farklılıkları bir kenara koyduğumuzda şaman toplumlarının evrenin yapısı hakkında şaşırtıcı ölçüde benzer bir tasavvura sahip olduğunu görürüz. Drury burada Mircea Eliade'nin 1951'de Paris'te yayımlanan «Şamanizm: Arkaik Esrime Teknikleri» eserine dayanıyor: şamanın evreni üç katmandan oluşur — üst dünya, insanın yaşadığı orta dünya ve yeraltı dünyası. Bu katmanları «Axis Mundi» — dünya ekseni, dünya ağacı ya da yaşam ağacı — birleştirir ve şaman bu eksen boyunca bir katmandan diğerine yolculuk eder.

Bölümün en ilginç kısmı farklı halkların aynı fikri nasıl farklı imgelerle ifade ettiği. Türk-Tatarlar göğü deliklerinden yıldız ışığı süzülen bir çadır gibi, Yakutlar yıldızları «dünyanın pencereleri» olarak görür. Kutup Yıldızı Samoyedlerde «Göğün Çivisi», Moğol ve Buryatlarda «Altın Sütun», Kırgızlarda «Demir Sütun» olarak adlandırılır. Eksenin bulunmadığı yerlerde onun yerini kozmik dağlar, zigguratlar, köprüler, merdivenler, gökkuşağı ya da Evenklerde olduğu gibi üç dünyayı birleştiren güçlü bir ırmak alır. Bu kısa liste Türk okuru için de tanıdık motifleri — «dünya ağacı», «gök çadırı» — yeni bir bağlamda görme imkânı sunuyor.

Dünya ağacı kısmı daha geniş bir coğrafyayı kapsıyor: Yakutların «yeryüzünün altın çekirdeğinden» göğe yükselen sekiz dallı ağacı, doğmamış çocukların ruhlarının kuşlar gibi dallarda oturduğuna inanan Goldi ve Dolganlar, İskandinav mitolojisinde kökleri Hel'de, gövdesi Midgard'da olan Yggdrasil, Osmanlı Türklerinde her yaprağı bir insanın kaderi olan milyon yapraklı ağaç, Dayaklarda ölülerin ruhunu göğe taşıyan yedi dallı ağaç. Drury Yahudi gizemciliğindeki Kabala «Hayat Ağacı»nı da karşılaştırmaya katıyor — ilginç, ama şaman kozmolojisiyle bağı biraz zorlama görünüyor.

Bölümün merkezinde «Evenk Kozmolojisi — Özel Bir Durum» kısmı duruyor. Evenkler için üst dünya «ugu buga», orta dünya «dulugu buga», alt dünya «khergu-ergu buga»dır ve üçünü de mitsel «Klan Nehri» birleştirir. Üst dünyada yaratıcı tanrı Amaka, hayvanların efendisi Eksheri, gök gürültüsü tanrısı Agdy ve sıcaklığı deri çantada biriktirip baharda yeryüzüne yayan yaşlı Dylacha yaşar. Alt dünya ise tersine dönmüş bir dünyadır: orada ölüler yaşar, hastalık ruhları ve tabuları gözeten «Klan Sahibesi» hüküm sürer. Göksel geyik Kheglen'in güneşi çalması ve kahraman şaman Main'in onu okla vurup güneşi geri getirmesi miti bölümün en akılda kalan sayfası.

Ardından «Yol Gösterici Ruhlar» kısmı şamanın yardımcılarını iki gruba ayırıyor: şamanın denetimindeki «tanıdık» ruhlar ve daha bağımsız bekçi ruhlar. Sibirya şamanlarının ayı, kurt, kartal gibi hayvanlarla bağı, Yakutların boğa, kartal ve ayıyı en güçlü yardımcılar sayması, Eskimo şamanlarının kurda, Lapların ayı ya da ren geyiği kılığına girdiğine inanması anlatılıyor. Netsilik Eskimolarının «tunraq» adlı yardımcı ruhları ve antropolog Asen Balıkçı'nın «son büyük Netsilik şamanı» dediği Iksivalitaq'ın yedi tunraq'ı hakkındaki öykü bölümü canlı bir etnografik örnekle bitiriyor.

Bölümün gücü açık yapısında ve onlarca halktan somut örneklerinde; Eliade'nin ağır kuramını okur için erişilebilir kılıyor. Zayıf yan Türkçe baskıda: yazarın adı bir yerde «Nevili Drury» yazılmış, «Batı büyüsü» «Bau büyüsü», «canları» «Çan'ları» diye basılmış, çeviri dili de yer yer ağır. Yine de bölüm şamanlığın dünya görüşünü — üç katmanlı evren ve bu katmanlar arasında yolculuk eden şaman fikrini — kısa yoldan anlamak için iyi bir rehber.

• Somut halklardan etnografik örnekler (Evenk, Yakut, Eskimo vb.)
• Eliade ve diğer antropologlara göndermeler, notlar ve seçilmiş bibliyografya
• Şamanların kendi sözlerinden söyleşi parçaları
• Siyah-beyaz çizimler