Hayatın Hakkını Vermek
Uygun
- Sağlıklı ve uzun yaşamak için neyin gerçekten işe yaradığını öğrenmek isteyenlere
- Popüler sağlık tavsiyelerine şüpheyle yaklaşan, kanıt arayan okurlara
- Pozitif psikoloji ve mutluluk araştırmalarına hafif bir giriş arayanlara
Uygun değil
- Somut bir diyet ya da egzersiz programı bekleyenlere
- Terman araştırmasının özgün kaynağını («The Longevity Project») zaten okumuş olanlara
- Yazarın siyasi-toplumsal yorumlarından rahatsız olabilecek okurlara
Kitap akılda kalıcı bir karşılaştırmayla açılıyor. Everest'e kırk gün süren, binlerce dolar ve yıllarca hazırlık gerektiren tırmanışı yapan dağcı zirvede, sisin içinde yüzü tanınmayan bir fotoğraf çektiriyor ve dönüşte «bu bedensel değil, zihinsel ve duygusal bir yolculuktu, ben artık eski ben değilim» diyor. Bir başkasını ise helikopter zirveye yakın bir noktaya bırakıyor, o da parlak bir fotoğraf çektirip alkışlar arasında uçup gidiyor. Baltaş soruyor: bu iki fotoğraf aynı deneyimi mi anlatıyor? Cevabı şu: diplomalar da zirve fotoğrafı gibidir, yaşam başarısını fotoğraf değil yolculuk belirler.
Girişin ikinci yarısı Türkiye toplumuna keskin bir bakış. Yazar 1980'lerden sonra ülkenin «Amerikanlaştığını», erdem biriktirmekten mal ve para biriktirmeye geçtiğini, sorumluluk anlayışının yerini «hakların» aldığını, olmaktan çok görünmenin önem kazandığını yazıyor. «Hazza dayalı bir hayatın hikâyesi olmaz» ve Mevlana'dan alıntıladığı «Ayağına batan dikenler, aradığın gülün habercisi olabilir» gibi cümleler güçlü. Ama bedelli askerlik, koronavirüs kuralları ve politikacılar hakkındaki yorumlar kitabın bilimsel kısmından farklı olarak kişisel bir köşe yazısı gibi duruyor ve her okur bunlara katılmayacak.
«Uzun Yaşam» kısmının temeli Lewis Terman'ın araştırması. Terman'ın 1921'de Kaliforniya'da seçtiği, IQ'su 135'in üzerindeki 1.528 çocuk ömürlerinin sonuna kadar izlenmiş: aile ilişkileri, arkadaşlar, evdeki kitap sayısı bile kayda geçirilmiş. Terman'ın ölümünden on yıllar sonra Stanford arşivinde bu «hazineyi» bulan Howard Friedman ve Leslie Martin, katılımcıların ölüm nedenlerine ulaşıp uzun yaşamın «yollarını» araştırmış. Baltaş bu hikâyeyi keyifle anlatıyor ve araştırmanın sınırlılıklarını da dürüstçe belirtiyor: katılımcılar çoğunlukla beyaz, orta sınıf, üstün zekâlı Amerikalılardı.
En ilginç kısım «doğrulanmayan genel kabuller» listesi: iyiler erken ölür, evlenenler uzun yaşar, her şeyi dert etme, dindar insanlar uzun yaşar, ciddi egzersiz gerekir, mümkün olduğunca erken emekli ol, çocuğu okula erken başlat. Araştırmaya göre uzun yaşayanlar sağlıklarını brokoli yemeye, sık sık tahlil yaptırmaya, vitamin kullanmaya ya da spor salonuna borçlu değildi. Gündelik hayatta aktif olmak, sebat, sıkı çalışmak, ilginç bir iş ve güçlü sosyal bağlar daha belirleyiciydi. Baltaş korelasyonla nedenselliği yağmur ve şemsiye örneğiyle ayırarak açıklıyor.
Yazar tıbbi önerilerde temkinli: koruyucu aspirin kullanımının nasıl yanlış genellendiğini, homosisteini düşüren vitaminlerin kalp krizi riskini beklendiği gibi azaltmadığını gösteriyor ve kendi kendine tedaviden sakındırıyor. Stres konusunda ise kendi eski kitabına başvuruyor: strese dayanıklı insanların işe ve sosyal hayata aktif katılması, değişimden zevk alması, geleceğe umutla bakması gibi altı özelliğini Terman'ın uzun yaşam özellikleriyle karşılaştırıyor. Burada biraz kendini tanıtma var, ama karşılaştırma ilginç.
Format rahat: her bölüm bir «akılda kalanlar» listesiyle bitiyor, ardından okur altı soruluk «yaşam memnuniyeti» gibi ölçeklerle kendini değerlendiriyor. Dil sade, bilimsel terimler açıklanıyor. Zayıf yanı, kitabın birkaç kaynağın, özellikle Friedman ve Martin'in «The Longevity Project» kitabının özetine fazla dayanması; özgün kaynağı okuyanlar için yeni bilgi az olacak.
- Everest metaforu gibi akılda kalıcı giriş öyküleri
- Her bölüm sonunda özet ve öz değerlendirme ölçekleri
- Yanlış sağlık inançlarını kanıtlarla sınayan açık üslup
Kitabın dayandığı Terman araştırmasının özgün analizi
Yazarın stres üzerine klasikleşmiş ilk kitabı
Dünyanın uzun ömürlüler bölgelerinden yaşam tarzı dersleri
En ilginç kısım «doğrulanmayan genel kabuller» listesidir: iyiler erken ölür, evlenenler uzun yaşar, her şeyi dert etme, dindar insanlar uzun yaşar, ciddi spor gerekir, mümkün olduğunca erken emekli ol. Araştırmaya göre uzun yaşayanların sağlığı brokoli yemeye, vitamin içmeye ya da spor salonuna borçlu değildi; gündelik hayatta aktif olmak, inatçılık, ilginç iş ve sağlam toplumsal bağlar daha önemliydi. Baltaş bunu yağmur ve şemsiye örneğiyle korelasyonla nedenselliği ayırarak açıklar.
Bir sorununuz varsa bize yazın. Yayınevi, yazar, hak sahibi ya da sadece okuyucu — fark etmez. Bu incelemede telif hakkı açısından sorunlu bir şey varsa, inceleme yazarı sitenin kurallarını ihlal etmişse, ya da sadece bir öneriniz ya da şikayetiniz varsa, hey@kitabdanevar.com adresine yazın. Meseleyi mahkemeye taşımadan, kendi aramızda çözmek istiyoruz: başvuruyu 48 saat içinde inceliyor, gerekirse incelemeyi düzeltiyor ya da tamamen kaldırıyoruz.
