Hayatın Hakkını Vermek

Kitab yaddaqalan bir müqayisə ilə açılır. Everestə qırx gün çəkən, minlərlə dolları və illərlə hazırlığı tələb edən tırmanışı edən alpinist zirvədə dumanın içində üzü tanınmayan bir şəkil çəkdirir və qayıdanda «bu bədən yox, zehin və ruh səyahəti idi, mən artıq köhnə mən deyiləm» deyir. Başqa birini isə helikopter zirvəyə yaxın yerə endirir, o da parlaq bir şəkil çəkdirib alqışlar altında uçub gedir. Baltaş soruşur: bu iki şəkil eyni təcrübədən xəbər verirmi? Onun cavabı: diplomlar da zirvə şəkli kimidir, həyat uğurunu şəkil yox, səyahət müəyyən edir.

Girişin ikinci yarısı Türkiyə cəmiyyətinə kəskin bir baxışdır. Müəllif 1980-ci illərdən sonra ölkənin «amerikanlaşdığını», fəzilət yığmaqdan pul yığmağa keçdiyini, məsuliyyət anlayışının yerini «haqlar»ın tutduğunu, görünmənin olmaqdan vacib olduğunu yazır. «Həzzə əsaslanan həyatın hekayəsi olmur» və «ayağına batan tikanlar axtardığın gülün xəbərçisi ola bilər» kimi cümlələr güclüdür. Amma bedəlli hərbi xidmət, koronavirus qaydaları və siyasətçilər haqqında şərhlər kitabın elmi hissəsindən fərqli olaraq şəxsi publisistika kimi səslənir və hər oxucu ilə razılaşmayacaq.

«Uzun ömür» hissəsinin əsası Lewis Termanın araşdırmasıdır. Termanın 1921-ci ildə Kaliforniyada seçdiyi IQ-su 135-dən yuxarı 1528 uşaq ömürlərinin sonuna qədər izlənib: ailə münasibətləri, dostlar, evdəki kitabların sayı belə qeyd olunub. Termanın ölümündən onilliklər sonra Stenford arxivində bu «xəzinəni» tapan Howard Friedman və Leslie Martin iştirakçıların ölüm səbəblərini əldə edib uzun ömrün «yollarını» araşdırıblar. Baltaş bu hekayəni maraqla danışır və araşdırmanın məhdudiyyətlərini də dürüstcə qeyd edir: iştirakçılar əsasən ağdərili, orta təbəqəli, istedadlı amerikalılar idi.

Ən maraqlı hissə «təsdiqlənməyən ümumi qəbullar» siyahısıdır: yaxşılar tez ölür, evlənənlər uzun yaşayır, hər şeyi dərd etmə, dindar insanlar uzun yaşayır, ciddi idman lazımdır, mümkün qədər tez təqaüdə çıx, uşağı məktəbə tez göndər. Araşdırmaya görə uzun yaşayanların sağlamlığı brokkoli yeməyə, tez-tez müayinədən keçməyə, vitamin içməyə və ya idman zalına borclu deyildi. Gündəlik həyatda aktiv olmaq, inadkarlıq, sıx çalışmaq, maraqlı iş və möhkəm sosial əlaqələr daha vacib idi. Baltaş bunu yağış və çətir nümunəsi ilə korrelyasiya ilə səbəbiyyəti ayırmaqla izah edir.

Müəllif tibbi məsləhətlərdə ehtiyatlıdır: aspirinin profilaktik istifadəsinin necə yanlış ümumiləşdirildiyini, homosisteini azaldan vitaminlərin infarkt riskini gözlənildiyi kimi azaltmadığını göstərir və özbaşına müalicədən çəkindirir. Stres mövzusunda isə öz köhnə kitabına istinad edir: strese dayanıqlı insanların işə və sosial həyata fəal qatılması, dəyişiklikdən zövq alması, gələcəyə ümidlə baxması kimi altı xüsusiyyəti Termanın uzun ömür xüsusiyyətləri ilə müqayisə edir. Burada bir qədər özünü təbliğ var, amma müqayisə maraqlıdır.

Formatı rahatdır: hər fəsil «yadda qalanlar» siyahısı ilə bitir, sonra oxucu altı suallıq «həyatdan məmnunluq» kimi şkalalarla özünü qiymətləndirir. Dil sadədir, elmi terminlər izah olunur. Zəif tərəfi odur ki, kitab bir neçə mənbənin, xüsusən Friedman və Martinin «The Longevity Project» kitabının xülasəsinə çox söykənir; orijinal mənbəni oxuyanlar üçün yeni məlumat az olacaq.

• Everest metaforası kimi yaddaqalan giriş hekayələri
• Hər fəslin sonunda xülasə və özünüqiymətləndirmə şkalaları
• Yanlış sağlamlıq inanclarını sübutlarla sınayan aydın üslub