Deizm — Varlığın Kabulü

Fəsil deizmi teizmdən ayıran əsas nöqtə ilə açılır: teistlərə görə yaradılış davam edir, Tanrı aləmi hər an nəzarətdə saxlayır; deistlərə görə isə kainat bir dəfə yaradılıb, Tanrı ona təbii qanunlar qoyub və bundan sonra müdaxilə etmir. Kitab bunu yığcam formullaşdırır: deizmdə yaradılış «olub-bitmiş» bir feildir, teizmdə isə davamlılıq var. Buradan möcüzə və kəramətin rəddi gəlir: mükəmməl bir Tanrının öz qanunlarını pozması onun mükəmməlliyinə ziddir.

«Saatçı Tanrı» obrazı fəslin mərkəzindədir. Kitab Dekartın «mexanist təbiət» anlayışından, Qaliley, Kepler və Nyutonun elmi inqilabından danışır və türk filosofu Əhməd Arslanın sözlərini gətirir: bu dünya möcüzəyə nə imkan verən, nə də ehtiyac duyan, özü mükəmməlliyi ilə möcüzə kimi görünən bir maşın idi. Maraqlı bir qeyd də var: Nyuton, Qaliley, Kepler və Leybnits pozitivist elm tarixlərinin göstərdiyinin əksinə dindar insanlar idi, amma Tanrını «boşluq doldurucusu» kimi istifadə etdikləri üçün elm irəlilədikcə bu Tanrının yeri daralırdı.

Vəhy və peyğəmbərlik bölməsi kitabın ən dolğun hissəsidir. Tomas Aquinasın «vəhy ağıldan üstün olanı verə bilər, amma heç nə ağla zidd ola bilməz» prinsipindən sonra Tomas Peynin «Ağıl çağı» geniş xülasə olunur: hər milli kilsə Tanrının müəyyən şəxslərlə danışdığı iddiası üzərində qurulub; əsl vəhy insanın təbiətdən etdiyi müşahidədir; başqasına gələn vəhyi Tanrıdan gələn vəhy kimi qəbul etmək mümkün deyil. Volter, Russo və Peynin vəhy dinlərini müharibə və zülmə səbəb kimi göstərməsi də qeyd olunur.

Axirət bölməsi deistlərin bu mövzuda nə qədər fərqli düşündüyünü göstərir: Herbert of Çerberi mükafat və cəzaya inanır, radikal deist Entoni Kollinz ruhun maddi olduğunu və ölümsüzlük ideyasının Misir kahinlərindən gəldiyini deyir, Bolinqbrok isə gələcək həyat olsa belə cəzanın olmayacağını iddia edir. Elm bölməsində vaxtilə ateist olan Entoni Flyunun Tanrını «doğal teologiya» yolu ilə, dinlərdən müstəqil qəbul etməsi müasir deizm nümunəsi kimi verilir. Sonda Lesli Stivenin «tənqidi» və «yapıcı» deizm ayrımı sadalanır.

Kitabın problemi neytrallıqdır. Bəzi cümlələr məlumat verməkdən çox hökm verir: deizmin «Qərbə məxsus olduğu», İslam mədəniyyətində belə bir ənənənin yaranmadığı, deistlərin axirət anlayışının «sərhədsiz azadlıq və məsuliyyətsizlik» olduğu, engizisyon qorxusundan «təqiyyə» etdikləri deyilir. Bu fikirlər müzakirə oluna bilər, amma cib ensiklopediyası formatında mənbəsiz verilməsi oxucunu yönləndirir. Redaktə də zəifdir: bölmə başlıqlarında eyni hərf («Ç») iki dəfə istifadə olunub, bəzi terminlər səhv yazılıb.

Buna baxmayaraq, fəsil deizmin əsas iddialarını — yaradılış, möcüzə, vəhy, axirət, elm — aydın bir sxemdə təqdim edir, kənar sütunlardakı qısa bioqrafiyalar (Plutarx, Bolinqbrok, Lesli Stiven) faydalıdır. Mövzuya ilk dəfə baxan oxucu üçün qısa, amma bir qədər tərəfli bir xəritədir; daha balanslı mənzərə üçün bu kitabdan sonra birbaşa Peyn və ya Volterin öz mətnlərinə müraciət etmək daha yaxşı olar.

• Qısa bölmələr, sadalanan müqayisələr
• Kənar sütunlarda filosofların qısa bioqrafiyaları
• Peyn, Volter, Kollinz, Bolinqbrok, Flyu kimi deistlərdən sitatlar
• Kitabın sonunda ədəbiyyat siyahısı və tərcüməçinin mənbələri