Düşüncenin Maddesi
Uyğundur
- Dil və zehin arasındakı əlaqəyə maraqlı olan oxuculara
- Siyasi ritorikanın və hüquqi mübahisələrin arxasındakı söz oyunlarını anlamaq istəyənlərə
- Pinkerin digər kitablarını ("Dil İçgüdüsü", "Boş Səhifə") oxumuş və davamını axtaranlara
- Konkret, real hadisələrlə izah olunan akademik elmi-populyar əsərləri sevənlərə
Uyğun deyil
- Sürətli, yüngül oxunuşlu kitab axtaranlara — mətn sıx, tez-tez haşiyələrlə doludur
- Linqvistika terminologiyasına tamam yad olub tədricən öyrənmək istəməyənlərə
- Bədii, hekayə yönümlü kitablara üstünlük verənlərə
- Konkret praktiki tövsiyələr axtaranlara — kitab təsviri və arqumentativ xarakter daşıyır
Kitab 11 sentyabr 2001-ci il hadisəsi ilə açılır — amma tarixi təsvir üçün deyil, qəribə bir hüquqi sual üçün: o gün Nyu-Yorkda əslində neçə "hadisə" baş verdi? Dünya Ticarət Mərkəzinin kirayəçisi Larry Silverstein-in sığorta müqaviləsi hər bir "yıxım hadisəsi" üçün ayrıca təzminat nəzərdə tuturdu — əgər ikiqülləli hücum tək hadisə sayılırdısa, 3,5 milyard dollar, iki hadisə sayılırdısa, 7 milyard dollar ödəniləcəkdi. Kirayəçinin vəkilləri "hadisəni" fiziki dağılma ilə (iki bina, iki hadisə), sığorta şirkətlərinin vəkilləri isə vahid niyyət/plan ilə (bir sui-qəsd, bir hadisə) müəyyən edirdi.
Pinker bu davanı dilçi Rey Cekendofun "konseptual semantika" adlandırdığı fikri izah etmək üçün istifadə edir: zaman və fəza fizikada fasiləsiz bir axındır, amma insan zehni bunu ayrı-ayrı, sayıla bilən vahidlərə — "hadisələrə" — bölür, elə bir qutu tərəvəzin arasından iki qrepfrut və ya bir paket kərə yağını sayan kimi. Bu bölgü obyektiv gerçəklikdən deyil, zehnin gerçəkliyi necə "kəsdiyindən" asılıdır — elə buna görə də eyni fakt üzərində iki tərəf tamam fərqli, amma hər ikisi məntiqli sayım apara bilir.
Bu fikri gücləndirmək üçün Pinker bunu siyasi dilə köçürür: kök hüceyrə araşdırması hüceyrə yığınının məhvidirmi, yoxsa inkişaf edən insanın? İraqın işğalı ölkənin istilasıdırmı, yoxsa azad edilməsi? Vergi artımı sərvətin bölüşdürülməsidirmi, yoxsa "əl qoyma"? Pinker hətta dilçi Corc Leykofun amerikalı demokratlara "vergi" əvəzinə "üzvlük haqqı", "aktivist hakimlər" əvəzinə "azadlıq hakimləri" demələrini məsləhət verdiyini xatırladır — sözün özü mübahisənin əsas silahına çevrilir.
Fəsil sonra dilin OLAYLAR ƏŞYADIR və ZAMAN MƏKANDIR kimi gizli metaforalarla dolu olduğunu göstərir: iclası saat 3-dən 4-ə "köçürürük", eynilə maşını küçənin bir ucundan o birinə "köçürdüyümüz" kimi. Bu, sadəcə bədii dil bəzəyi deyil — Pinker israr edir ki, bu metaforalar mücərrəd fikirləri necə emal etdiyimizin strukturunu göstərir.
İkinci böyük nümunə Corc Buşun 2003-cü il Konqres çıxışındakı bir cümləyə əsaslanır: Britaniya kəşfiyyatının Səddamın Afrikadan uran axtardığını "öyrəndiyi" iddiası — sonradan yalan çıxan "sarı pasta" məsələsi. Pinker bunu "öyrənmək" felinin xüsusi məntiqi ilə izah edir: bu, dilçilərin "faktiv fel" adlandırdığı növdəndir — "bilmək" kimi, öznəyə aid edilən inancın DOĞRU olmasını tələb edir, "sanmaq"ın əksinə. Məşhur Dyui-Trumen seçki səhvi nümunəsi ilə (Mitçin Dyuinin qalib gəldiyini "sandığını" deyə bilərik, amma "bildiyini" deyə bilmərik, çünki bu yanlışdır) Pinker göstərir ki, Buş "öyrəndi" deyəndə, sadəcə inanc deyil, faktın özünün doğruluğuna zəmanət vermiş olurdu — buna görə tənqidçilər bunu yalan sayırdı.
Mark Tveynin "dünyanın problemi insanların az bilməsi deyil, çox şeyi səhv bilməsidir" sözü ilə dəstəklənən bu təhlil, faktiv fellərin gündəlik dildə nə qədər həssas bir etibar sistemi qurduğunu göstərir — kimsə tam əmin olmasa belə, "bilirəm"/"öyrəndim" kimi sözlər danışanı doğruluq öhdəliyinə bağlayır.
Fəsil, söz mənasının təkcə zehində saxlanan bir tərif olmadığını, gerçəkliklə daha dərin bağlı olduğunu vurğulayaraq bitir — buna nümunə olaraq xüsusi adların semantikasına (William Şekspirin "kim olduğu" sualı və müəllifliyi ətrafındakı 250 illik mübahisə) toxunulur, bu mövzu kitabın sonrakı fəslində (Altıncı Fəsil) daha dərindən açılacaq.
- Pinker hər abstrakt dilçilik arqumentini uydurma cümlələr yerinə real hadisələrlə (9/11 sığorta davası, Buşun çıxışı, Şekspir müəllifliyi mübahisəsi) sübut edir.
- Akademik istinadlara (sətiraltı qeydlər, mənbələr) baxmayaraq, ton zarafatcıl və canlıdır — Mark Tveyn sitatları, tarixi lətifələr mətni yüngülləşdirir.
- Fəsil daim gələcək fəsillərə açıq istinadlar verir ("Beşinci Fəsildə görəcəyimiz kimi...") — kitab ardıcıl bir arqument zənciri kimi qurulub, təsadüfi sırayla oxumaq tövsiyə olunmur.
Eyni müəllifin dil-təfəkkür üçlüyünün birinci kitabı, bu əsərin əsaslandığı dilçilik konsepsiyalarını təqdim edir
Kitabın əsas arqumentlərindən olan konseptual metaforalar nəzəriyyəsinin ilkin mənbəyi
Gündəlik dilin və qərarların arxasındakı koqnitiv sxemləri oxşar toxunuşla araşdıran başqa bir elmi-populyar klassika
2-3-cü fəsillər ("Tavşan Deliğinden Aşağı", "Doğuştan Gelen Elli Bin Kavram") məkan predloqlarının incə qrammatikasına və uşaqların anadangəlmə anlayış ehtiyatına dair radikal nəzəriyyələrə həsr olunub.
4-cü fəsil ("Göğü Yarmak") fellərin arqument strukturunu araşdırır, 5-ci fəsil ("Eğretilemenin Eğretilemesi") isə metaforanın özünün necə metafora ilə izah edilə biləcəyini sorğulayır.
6-cı fəsil ("Adın Ne Değeri Var?") xüsusi adların semantikasını — o cümlədən Şekspirin müəllifliyi mübahisəsini Kripkenin adlandırma nəzəriyyəsi işığında dərinləşdirir; 7-ci fəsil ("Televizyonda Söylenemeyen Yedi Sözcük") söyüş sözlərinin niyə bu qədər güclü emosional yükə malik olduğunu izah edir.
Son iki fəsil ("İnsanların Oynadığı Oyunlar", "Mağaradan Kaçmak") dolayı nitqi (məsələn, rüşvəti "gizli" şəkildə təklif etməyin dil məntiqini) və kitabın əsas tezisini — dilin insan təbiətinə açılan pəncərə olduğunu — yekunlaşdırır.
Əhatə. İcmal kitabın yalnız Birinci fəslini (≈5%) əhatə edir; qalan səkkiz fəsil açılmır (yalnız mövzuları yuxarıdakı bölmədə verilib). Kitab yalnız türkcə nəşr olunub, Azərbaycanca tərcüməsi yoxdur — icmal türkcə mətndən hazırlanıb.
Məsuliyyət. Bu icmal onu yazan müəllifin şəxsi qiymətləndirməsidir və məsuliyyəti ona aiddir. «Kitabda Nə Var?» platforma kimi icmalın məzmununa görə cavabdeh deyil. Əsərin bütün hüquqları müəllifinə və nəşriyyatına məxsusdur; qapaq şəkli yalnız tanıtma məqsədilə istifadə olunur.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
9/11 sığorta davası ilə açılış məni tamam gözləmədiyim tərəfdən yaxaladı, dilçilik kitabından bunu gözləməzdim.
Faktiv fellər haqqındakı hissə məni bir daha "bilirəm" sözünü necə işlətdiyimə fikir verməyə vadar etdi.
Sıx yazılıb, amma hər nümunə o qədər maraqlıdır ki, oxumaq çətinlik hiss etdirmir.
