Enerjinin Geleceği II — İklim Değişikliği, Yeni Enerjiler, Geleceğin Dünyası
Uyğundur
- Birinci cildi oxuyub enerji hekayəsinin davamını istəyənlərə
- İqlim dəyişikliyi mövzusunda həm elmi, həm də siyasi kontekst axtaranlara
- Elm tarixini insan hekayələri vasitəsilə öyrənməyi sevən oxuculara
- Enerji, ekologiya və beynəlxalq münasibətlər sahəsində çalışanlara və tələbələrə
Uyğun deyil
- Ən son rəqəmlər və 2020-ci illərin enerji bazarı haqqında məlumat axtaranlara
- İqlim mövzusunda aktivist, çağırış xarakterli kitab gözləyənlərə — Yergin daha çox neytral müşahidəçidir
- Uzun, detallı tarixi təsvirlərdən sıxılan oxuculara
Fəsil kitabın bütün ruhunu göstərən bir səhnə ilə açılır: 1856-cı ilin avqustunda irland alimi Con Tindal İsveçrənin İnterlaken kəndindən tək başına dağa qalxır, buzlağın üstünə dırmaşır və sükut içində uçqun gurultusunu eşidir. Polis məmurunun oğlu olan, Almaniyada Bunzenin yanında təhsil alan, göyün niyə mavi olduğunu izah edən Tindal buzlaqlara «dəhşətə varan maraq»la bağlanır — bir dəfə Matterhornun zirvəsinə 100 metr qalmış fırtına onu geri qaytarır. Yergin elmi tarixi bu cür insani detallarla canlandırmaqda həqiqətən ustadır.
Tindalın sualı sadə idi: buzlaqlar hərəkət edirsə, bir vaxtlar buz dövrü olubsa, iqlimi nə dəyişir? Yergin bu sualın köklərini geriyə, XVIII əsrə aparır: Cenevrə professoru Sössür 1770-ci illərdə tünd mantarla örtülmüş «isti qutu» — kiçik bir istixana — düzəldib atmosferin də şüşə kimi istiliyi saxlaya biləcəyini fərz edir; fransız riyaziyyatçısı Furye 1820-ci illərdə bunun riyaziyyatını qurmağa çalışır və bacarmır; isveçrəli Aqassis isə 1837-ci ildə Avropanın bir vaxtlar nəhəng buz örtüyü altında qaldığını iddia edib həmkarlarının istehzasına tuş gəlir.
Fəslin kulminasiyası Tindalın London Kral İnstitutunun zirzəmisindəki laboratoriyasıdır. Azot və oksigenin şüşə kimi şəffaf olduğunu görüb məyus olan alim laboratoriyaya verilən şəhər qazını, sonra su buxarını və karbon qazını yoxlayır və onların infraqırmızı şüaları tutduğunu kəşf edir. 1859-cu il mayın 18-də gündəliyinə «məsələni tamamilə ovcumun içinə aldım» yazır və tezliklə Şahzadə Albertin sədrliyi ilə istixana effektinin ilk ictimai eksperimental izahını verir. Onun bənzətməsi — atmosfer çayın üstündə qurulmuş bənd kimi istiliyi saxlayır — bu gün də ən aydın izahlardan biridir.
Sonra hekayə isveçli kimyaçı Svante Arreniusa keçir. 1894-cü ildə, boşanmanın və oğlunun himayəsini itirməsinin yaratdığı melanxoliya içində, o, aylarla gündə 14 saat əl ilə hesablamalar aparır və karbon qazının iki dəfə artmasının 5–6 dərəcə istiləşmə yaradacağı nəticəsinə gəlir — müasir modellərə heyrətamiz dərəcədə yaxın. Ən maraqlı detal budur ki, Arrenius bundan qorxmurdu: uzun, qaranlıq İsveç qışlarını yaxşı tanıyan alim üçün istiləşmə şimal ölkələrinə mülayim iqlim və bol məhsul vəd edən «xoş xəbər» idi.
Fəslin sonunda Yergin iqlim ideyasının necə unudulduğunu göstərir: 1930-cu illərin Amerika «Toz qazanı» quraqlığı «hava» ilə izah olunur, «iqlim» ilə yox. 1938-ci ildə həvəskar meteoroloq, buxar mühendisi Qay Kallendar karbon qazının artdığını sübut edən məlumatları Kral Meteorologiya Cəmiyyətinə təqdim edir, amma peşəkarlar onu ciddiyə almır. Sonradan «Kallendar effekti» adlanacaq bu ideya yenidən unudulur; 1951-ci ildə bir klimatoloq nəzəriyyənin «tərk edildiyini» yazır. Bu, sonrakı fəsillərdəki siyasi dramaturgiyaya mükəmməl hazırlıqdır.
Fəsil ayrıca bir esse kimi də oxuna bilər və iqlim elminin təxminən iki əsrlik tarixini 14 səhifəyə sığdırır. Yeganə irad: Yergin Tindal və Arrenius kimi fiqurların şəxsi dramlarına o qədər diqqət ayırır ki, elmi mexanizmlərin izahı bəzən qısa qalır — məsələn, istixana effektinin fizikası fəslin əvvəlində cəmi bir-iki abzasla verilib.
- Hər elmi kəşf konkret insanın həyat hekayəsi üzərində qurulub
- Gündəliklərdən, məktublardan və müsahibələrdən geniş sitatlar
- Fəsillərin sonunda növbəti mərhələyə körpü quran «kliffhanger»lər
- Ətraflı qeydlər və mənbə göstəriciləri
Eyni əsərin birinci cildi — saytımızda icmalı var
Müəllifin Pulitser mükafatlı neft tarixi — saytımızda icmalı var
Fəslin sonunda Yergin iqlim ideyasının necə unudulduğunu göstərir: 1938-ci ildə həvəskar meteoroloq Qay Kallendar karbon qazının artdığını sübut edən məlumatları Kral Meteorologiya Cəmiyyətinə təqdim edir, amma peşəkarlar onu ciddiyə almır. Sonradan «Kallendar effekti» adlanacaq bu ideya yenidən unudulur; 1951-ci ildə bir klimatoloq nəzəriyyənin «tərk edildiyini» yazır.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
