Felsefesiz Yaşamak

Kitabın ilk essesi Andayın üslubunu dərhal göstərir. O, illər əvvəl oxuduğu bir rumın pyesini danışır: Noel Baba gecə uşağın yatağının başına gəlir, hədiyyələri verməzdən əvvəl onu riyaziyyatdan aldığı pis qiymətə, dərsdən qaçmasına görə danlayır. Uşaq hədiyyələri alan kimi Noel Babanın saqqalını dartıb çıxarır — qarşısında atası dayanır. Sonra saqqalı özü taxır, atasını yatağa uzadır və onun iş yerində yazdığı şişirdilmiş hesabatı, «xəstəyəm» deyib sərxoş qaldığı günü xatırladır. Esse İsanın «ilk daşı günahsız olan atsın» sözü ilə bitir. Cəmi iki səhifədə tərbiyə, ikiüzlülük və böyüklərin əxlaqi imtiyazı haqqında tam bir fikir qurulur.

İkinci esse, «Aykırı düşüncələr», Andayın başqa bir sevimli formasıdır — dialoq. Yeni il süfrəsində köhnə dostu Gani Girgin qonaqları sual yağışına tutur: partiyalar bağlansınmı? Həmkarlar ittifaqları? Dərnəklər? Dövlət onlara nəzarət etsinmi? Müəllif «qarşımda sanki Sokrat oturmuşdu» deyir. Söhbətin sonunda vətəndaş cəmiyyəti anlayışı Siseronun «societas civilis» ifadəsindən başlayaraq açılır, dövlətin despotizminə qarşı bir tarazlıq kimi təqdim olunur. Bu esse kitabın adını ən yaxşı izah edən yazılardan biridir: fəlsəfə burada kafedrada yox, rakı süfrəsində yaşanır.

«Mostar körpüsü» isə daha şəxsi və kədərlidir. Anday Samuel Huntingtonun «sivilizasiyalar toqquşması» tezisini xatırladır, amma cavabını nəzəriyyə ilə yox, iyirmi il əvvəl Sarayevoya etdiyi səfərin xatirəsi ilə verir: otelə yer tapa bilməməsi, köhnə Osmanlı məhəlləsində özünü doğma hiss etməsi, «Buyurun, buyurun!» deyə çağıran ofisiantın əslində türkcə bilməməsi. Müəllif Türkiyədə yayılmış «bosniyalılar türkdür» yanlış təsəvvürünü də düzəldir. Şəhərləri insanlara bənzədən, onların dağıdılmasını yaxın adamın yaralanması kimi yaşayan bir şairin gözü ilə Balkan müharibəsi burada rəqəm yox, itki olur.

Kitaba adını verən qısa yazı Türkiyə Fəlsəfə Qurumunun 1994-cü ildə İstanbulda keçirdiyi beynəlxalq kollokviuma həsr olunub. Anday fəlsəfənin ixtisaslaşdıqca xalqdan uzaqlaşdığını, indi isə «lazımdırmı?» sualı ilə böhran yaşadığını qəbul edir, amma «fəlsəfənin sonu gəldi» deyənlərə qoşulmur: «Fəlsəfəsiz yaşamaq şüursuz yaşamaqla eynimənalıdır... Fəlsəfə sual vermə sənətidir». Onun fikrincə, hər yeni şəraitdə «Doğru nədir? Yaxşı nədir?» soruşmasaq, hər kəs öz etdiyini doğru sayacaq. «Fəlsəfə ilə əlaqəmiz» essesi bu fikri Osmanlıda elmi cəmiyyətlərin bir-birinin ardınca bağlanması tarixi ilə tamamlayır.

«Oxuma haqqında» essesi kitab sevənlərə xüsusi hədiyyədir. Borxesin «orta əsrlər gözəl idi, çünki kitab az idi» sözündən başlayan Anday tənqidçinin ilk dəfə kim olduğunu soruşur: yunanca «kritikos» adı Homer dastanlarına sonradan əlavə edilmiş misraları seçən üç İsgəndəriyyə aliminə verilib. Nəticə sadədir: zibil kitablardan qurtulmağın yolu klassikləri seçməkdir. Kitabın zəif tərəfi isə məhz qəzet janrından gəlir — bir çox yazı bələdiyyə qərarlarına, seçkilərə, 90-cı illərin adlarına istinad edir və bu kontekst olmadan bu günün oxucusuna yarımçıq görünür. Kitabı ardıcıl yox, seçərək, ara-sıra oxumaq daha doğru olar.

• Esselərin çoxu 2–3 səhifədir, hər biri bir ideya ətrafında qurulub
• Dialoq, xatirə, tərcümə parçası və polemika arasında rahat keçidlər
• Şair dilinin sadəliyi — ağır mövzular belə yüngül, zarafatla verilir