Gıdaların Beyniniz Üzerindeki Etkisi

Girişin ən təsirli hissəsi müəllifin şəxsi hekayəsidir. Naidoo əri ilə Beverli-Hillzdə istirahət edərkən döşündə şiş tapır, Bostona qayıdan kimi xərçəng diaqnozu qoyulur. On altı ay kimyaterapiya, əməliyyat və şüa müalicəsi keçir. İlk seansdan əvvəl zerdeçal çayı içərkən qərara gəlir: «Yemək bişirməyi bilirəm, bədənimi tanıyıram, deməli yediklərimlə özümə kömək edə bilərəm.» Hər seansa probiotik qatıq, giləmeyvə, kefir və tünd şokoladdan hazırlanmış smuzi ilə gedir, ürəkbulanma yaşamadığını yazır. Bu hekayə kitabın tonunu müəyyən edir: müəllif tövsiyələrini əvvəlcə özündə sınayıb.

Naidoonun yolu da maraqlıdır. Böyük hind ailəsində böyüyür, Harvardda psixiatriya oxuyarkən evdən uzaq düşür və təklikdən qurtulmaq üçün yemək bişirməyə başlayır. Sonra peşəkar aşpazlıq məktəbini, ardınca qidalanma elmi proqramını bitirir və Massachusetts General Hospitalda ABŞ-da ilk «qidalanma və həyat tərzi psixiatriyası» proqramını qurur. Antidepressantlardan kökəldiyindən şikayət edən xəstələrinə yarım litrlik şəkərli qəhvənin kalorisini izah etdiyini zarafatla danışır.

Birinci fəsil bağırsaq-beyin əlaqəsini «sevgi hekayəsi» kimi təqdim edir. Bağırsaq və beyin embrionda eyni hüceyrələrdən yaranır. Bağırsağın öz sinir sistemi 100–500 milyon neyron daşıyır, buna görə ona «ikinci beyin» deyilir. Vagus siniri onları birləşdirir və siqnallar hər iki istiqamətdə gedir. Kitabın ən yaddaqalan faktlarından biri budur: serotonin reseptorlarının 90%-dən çoxu bağırsaqdadır. Mikrobiom dopamin, serotonin, GABA kimi maddələrin istehsalında iştirak edir, ona görə bağırsaq bakteriyalarının tərkibi dəyişəndə əhval da dəyişə bilir.

Əlaqə tərs istiqamətdə də işləyir. Naidoo bir araşdırmaya istinad edir: cəmi iki saatlıq psixoloji stres bağırsaq bakteriyalarının tərkibini dəyişə bilər. Yəni gərgin ailə məclisi və ya tıxac mikrobiomu pozur, pozulmuş mikrobiom da öz növbəsində əhvalı pisləşdirir. 2019-cu ildə min nəfərdən çox insan üzərində aparılmış araşdırmada butirat istehsal edən bakteriyaların daha yüksək həyat keyfiyyəti ilə əlaqəli olduğu, depressiyası olanlarda isə bəzi bakteriyaların çatışmadığı göstərilir. Bu hissələr aydın və maraqlı yazılıb, mürəkkəb biologiya gündəlik nümunələrlə izah olunur.

Müəllifin ən cəsarətli fikri psixiatriyanın özünə tənqiddir: diaqnozlar simptom siyahısından ibarətdir, bioloji göstəricisi yoxdur və həkimlər problemin yalnız beyində olduğunu güman edir. Tibb məktəblərində qidalanma demək olar öyrədilmir. Naidoo bədənə bütöv baxmağı təklif edir. Burada balanslı davranır: dərmanlar və psixoterapiya bir çox xəstə üçün «möcüzə» sayılır, qida yalnız əlavə vasitədir, ağır depressiya və intihar düşüncələri olanlar mütləq həkimə müraciət etməlidir.

Zəif tərəfi sübutların gücündədir və müəllif bunu gizlətmir. «Kitabdan necə istifadə etməli» bölməsində etiraf edir ki, mikrobiomun beyinə təsiri haqqında sübutların böyük hissəsi heyvan təcrübələrindən gəlir, araşdırmaların çoxu isə qida yox, əlavə (supplement) üzərində aparılıb. Buna baxmayaraq fəsillərin bəzi başlıqları («zerdeçal», «rozmarin», «xəlbə») daha qəti səslənir. Qısa dəqiqləşdirmə: kitab 2020-ci ildə yazılıb, bəzi sahələrdə sonrakı araşdırmalar daha ehtiyatlı nəticələr verib. Türkcə tərcümə səlis oxunur.

• Müəllifin xərçəng təcrübəsindən gələn səmimi, şəxsi giriş
• Mürəkkəb biologiyanın gündəlik nümunələrlə sadə izahı
• Hər fəsildə konkret «nə yemək, nədən qaçmaq» siyahıları və sonda reseptlər