Gizli Emir

Roman qəribə bir sükutla açılır: sanki şəhərin üstünə nəhəng bir göytaşı çökib, insanlar yatmış bir canavarı oyatmaqdan qorxurmuş kimi barmaqlarının ucunda yeriyirlər. Ayaqqabı boyayan uşaq, ictimai tualetin gözətçisi və qəhvəxana sahibi arasında ilk dialoq bütün kitabın açarıdır: «Əmr gələcəkmiş. Gizli əmrmiş. Gizli olunca biz eşitmərik, əlbəttə.» Qəhvəxanaçı hər gün çırağını qəzetə göndərir ki, əmrin gəlib-gəlmədiyini öyrənsin. Saralı bir gənc evlənmək üçün əmri gözləyir. Hər kəsin şəxsi həyatı bu görünməz qərara bağlanıb.

Ən yaxşı obrazlardan biri qəzetin qapıçısı «Gəl də yazma Vəli bəy»dir. Özünü əsl jurnalist sayır, avtobusda «müxbirəm» deyir. Üç gün əvvəl qəzetə hücum olanda kiçik otağının qapısını bağlayıb telefonla redaksiyaya hadisəni saniyə-saniyə danışıb. Ertəsi gün xəbərdə hücum edənlərin sayı əlli deyil, dörd yüz yazılıb, «kahrolsun» sözü «alçaqlar, namussuzlar» ilə əvəzlənib. Redaksiyaya qalxanda isə ona deyirlər: o vaxt burada heç kim yox idi, sən heç kimlə danışmamısan. Bu epizod mediada həqiqətin necə yarandığı haqqında kiçik, amma çox kəskin bir hekayədir.

Tərcüməçi Əfdalın hekayəsi isə kitabın ən ağır səhifələridir. Bir dostunun evindən gitara ilə qayıdarkən silahlı dəstə ilə gənclərin arasında qalır, A.Y.O.T. əməkdaşları baxıb dururlar, qapılar açılmır. Döyülə-döyülə təşkilatın binasına sığınır, amma orada da kimdən döyüldüyünü bilmir. Bir il ruhi xəstəxanada yatır və oradan çıxanda hər yerə «karakol» deyir — xəstəxanalara, banklara, elçiliklərə. Anday zorakılığı qan və dəhşətlə yox, absurdun soyuq dili ilə yazır və bu, təsiri daha da artırır.

Romanın mərkəzində baş redaktor Kutsinin otağındakı iclas durur. Altı nəfər — siyasətçi Əhməd, keçmiş nazir Fazlı, həkim Amil, yazıçı Şermin, mühəndis Fasih və Kutsinin özü — üç gün qapalı otaqda, pərdələri çəkib, telefonun yanında əmri gözləyirlər. Kimin harada yemək yeyəcəyi, odacının qapıda qalıb-qalmayacağı, qeydlərin «protokol» sayılıb-sayılmayacağı saatlarla müzakirə olunur. Fazlı cəmi bir gün nazir olub, Əhməd özünü «lider doğulmuş» hesab edir, Şermin isə əri «Bayquş» dəstəsi tərəfindən öldürüldüyündən bəri birdən çığırır. Bu səhnələr siyasi təşkilatların daxili həyatına yazılmış ən dəqiq satiralardan biridir.

Üçüncü fəsil tamamilə fərqli tondadır: otuz yaşlı, savadlı, gözəl bir qadın — rəssam Macidin dul arvadı Nigar — A.Y.O.T. direktoruna gəlib onu genevə yazdırmasını xahiş edir. Direktor genevlərin bağlandığını deyir, sonra isə bu «müəmmanı» qaçırmamaq üçün qadını saxlayır, ona fövqəladə vəziyyətin «olağan» sayılmalı olduğu barədə nəzəriyyəsini danışır. Qadın «Çıxışlar Bölümü»nə göndərilir, orada isə ona deyirlər ki, çıxmaq üçün dörd nömrəli otaqdan icazə kağızı lazımdır, o otaq isə bu axşam işləmir. Kafkanın «Qəsr»inə ən yaxın səhifələr bunlardır.

Dördüncü fəsildə heykəltəraş Nizamın emalatxanasında sərgi hazırlığı gedir. A.Y.O.T. müfəttişləri pilləkənləri ölçür, «hücumçular necə keçəcək?» deyə soruşur. Tənqidçi Hulusi ilə rəssam Ülkü arasında «işgəncə şəhərində sənət lazımdırmı?» mübahisəsi romanın fikri zirvəsidir. Zəif cəhət də buradadır: bu dialoqlar uzun, abstrakt və bəzən mühazirə kimi səslənir. Buna baxmayaraq, «Gizli Emir» türk romanında siyasi alleqoriyanın ən cəsarətli nümunələrindən biridir.

• Absurd vəziyyəti tamamilə ciddi tonla danışan soyuq ironiya
• Kiçik epizodlardan qurulan, bir-birinə bağlı obrazlar şəbəkəsi
• Siyasi boşboğazlığın dilini mükəmməl təqlid edən dialoqlar