Hitler Komploları — III. Reich ve Paranoit Tasavvur

Evans girişi Riçard Hofstadterin 1964-cü il məqaləsi «Amerika siyasətində paranoid üslub» ilə açır: sui-qəsd nəzəriyyəçisi tarixi fərdlərin iradəsi ilə izah edir, düşmən isə «tarixin çarxlarını öz iradəsi ilə idarə edən», böhranlar yaradıb onlardan faydalanan varlıqdır. Hofstadterin ən iti müşahidəsi bu gün də keçərlidir: paranoid ədəbiyyat fantastik nəticələrlə onları faktlara əsaslandırmaq üçün göstərilən «demək olar ki, acınacaqlı» akademik səy arasındakı ziddiyyətlə seçilir. Evans göstərir ki, internet və sosial media bu üslubu marjinallıqdan çıxarıb ana axına gətirib.

Niyə məhz Hitler? Evans Mayk Qodvinin 1990-cı ildə formalaşdırdığı «Qodvin qanunu»nu xatırladır — onlayn mübahisə uzandıqca Hitlerin adının çəkilmə ehtimalı artır — və Alek Rayrinin fikrini gətirir: Qərb mədəniyyətində Hitler yeganə mütləq əxlaqi istinad nöqtəsidir, ona tərif yağdırmaq bir vaxtlar İsanı təhqir etmək qədər dəhşətli sayılır. Məhz buna görə Hitler hər növ nəzəriyyəçi — Holokost inkarçılarından «qədim yadplanetlilər» tərəfdarlarına qədər — üçün cəlbedici fiqurdur.

Girişin ən faydalı hissəsi nəzəriyyələrin təsnifatıdır. «Sistem» sui-qəsd nəzəriyyələrində bir gizli qüvvə — illuminati, masonlar, kommunistlər və ya bütöv bir etnik-dini qrup — əsrlər boyu dünyaya hakim olmağa çalışır; «hadisə əsaslı» nəzəriyyələrdə isə gizli qrup tək bir hadisəni — Kennedinin qətli, «saxta Aya enmə» — təşkil edir. Hər ikisini birləşdirən «rəsmi versiya yalandır» inamıdır: «rəsmi» sözünün özü tarixçilərin, alimlərin və jurnalistlərin həqiqəti gizlətməyə məcbur edildiyini ima edir. Evans həqiqi sui-qəsdlərin də olduğunu unutmur — Uotergeyt kimi — və onların ümumi xüsusiyyətlərini göstərir: az sayda iştirakçı, məhdud məqsəd, tez-tez uğursuzluq.

Birinci fəslin əvvəli «Protokollar»ın tarixşünaslığını təqdim edir: Norman Kon onu «soyqırımın bəhanəsi» adlandırıb, Hanna Arendt nasistlərin «dərsliyi» sayıb, bəzi tarixçilər «Mein Kampf»ın çox hissəsini bu saxta risaləyə bağlayıb. Evansın yanaşması tipikdir: o, bu güclü iddiaları qəbul etmək əvəzinə soruşur — sübutlar həqiqətən bunu göstərirmi? Kitabın gücü də buradadır: sui-qəsd nəzəriyyələrini ələ salmır, onları ciddi mənbə tənqidi ilə yoxlayır, hətta öz həmkarlarının şişirdilmiş iddialarını da.

Zəif tərəflər: mətn akademik istinadlarla doludur, bəzi yerlərdə tarixçilər arasındakı mübahisələr adi oxucu üçün həddən artıq təfərrüatlıdır. Türkcə tərcümə səlisdir, amma «paranoit tasavvur» kimi terminlər bir az ağırdır. Buna baxmayaraq, «saxta xəbər» və «alternativ faktlar» dövründə bu kitab tarixi həqiqətin necə müdafiə olunacağını göstərən nadir və vacib nümunədir.

• Hər fəsil bir sual ətrafında qurulub
• Birinci əl mənbələr, arxiv sənədləri və tarixşünaslıq təhlili
• Geniş haşiyə qeydləri və istinadlar