Rusların Gözüyle Türkler
Uyğundur
- Türk–Rus münasibətlərinin tarixini və «öteki» obrazının mənbəyini öyrənmək istəyənlərə
- Qıpçaqlar, peçeneqlər, Qızıl Orda və Kiyev Rusu mövzusu ilə maraqlananlara
- Tarixə mənbə dili ilə (salnamə, elçi hesabatı, şeir) baxmağı sevənlərə
Uyğun deyil
- Nağıl kimi axıcı, dipnotsuz və sadə tarix oxumaq istəyənlərə
- Rus tərəfinin mövqeyini də müəllifdən kənar oxumaq istəyənlərə: kitab türk tarixçinin baxışıdır
- Yalnız Osmanlı–Rus müharibələrini axtaranlara: oxunan hissə daha qədim dövrə aiddir
Ön sözdə müəllif Türk–Rus münasibətlərinin tarixinin adətən deyilən 90 illik (Moskva müqaviləsi) və ya 500 illik (Osmanlı–Rus təmasları) tarixdən çox qədim olduğunu yazır. Slavlar tarix səhnəsinə çıxanda Avar, Xəzər, sonra peçeneq, Qıpçaq və İdil Bulqarları ilə yan-yana yaşayıb və çox sayda müharibə aparıb. Rusların xristianlığı qəbul etdikdən sonra monastırlarda yazdığı salnamələr (letopis) ilk qeydlərdir və türk boylarını mənfi təsvir edir: müəllif bunu təbii hesab edir, çünki bu, «öteki»nin, yəni düşmənin təsviridir.
Müəllif Qızıl Ordanın Rusiya üzərində 2,5 əsr hakimiyyətini Rusların türklərə baxışının ən mənfi dövrü sayır və deyir ki, Rus məktəb dərsliklərində bu dövr demək olar ki, görməzdən gəlinir. Osmanlı–Rus müharibələrinin ümumi müddətinin 50 ildən az olmasına baxmayaraq, onlar sonrakı nəsillərin türk obrazına təsir edib. Ruslar türk xalqlarını «barbar» kimi təsvir etməklə öz genişlənmələrini haqlı çıxarmağa çalışıb: onlara görə bu torpaqlara «mədəniyyət» aparırdılar.
Mənbələr barədə müəllif Rus salnamələrini, elçi hesabatlarını, dövlət adamlarının xatirələrini, hərbi xatirələri, konsul və kəşfiyyat hesabatlarını, ədəbi əsərləri və rus ziyalılarının yazılarını istifadə etdiyini söyləyir. Kitab eyni zamanda Türk–Rus münasibətlərinin qısa tarixini də verir. Müəllif bütün mənbələri görməyin mümkün olmadığını, türklərlə bağlı yüz minlərlə Rus mənbəsinin olduğunu etiraf edir və hər dövrdən bir neçə vacib mənbə seçdiyini bildirir.
Birinci fəsil Avarlarla başlayır. Salnamədə Avarların slavlara necə zülm etdiyi və «Avarlar kimi öldülər, nə nəsilləri, nə varisləri qaldı» məsəli verilir. Polyanlar kimi slav boylarının Xəzərlərə vergi verdiyi, hər evdən bir qılınc ödədikləri salnamə sitatı ilə göstərilir. Normanların (Varyaqlar) Şərq slavlarını birləşdirməsi və «Rus» adının yaranması izah olunur, Kiyev Rusu dövründə isə türk boyları ilə münasibətlərin tarixin böyük hissəsini təşkil etdiyi yazılır.
Peçeneqlər Rus tarixində ilk Rus knyazını öldürənlərdir: Knyaz Svyatoslav 973-cü ildə Balkan yürüşündən qayıdarkən onların hücumuna məruz qalır, peçeneq hökmdarı Kürya onun kəlləsini qızılla örtüb içki qədəhinə çevirir. Peçeneqlər 1036-dan sonra Rus sərhədindən uzaqlaşır, müəllif Akdes Nimet Kuratın fikrini xatırladır ki, bunun səbəbi Uzların gəlişi idi. Puşkinin «Ruslan və Lyudmila»sında peçeneqlərin Kiyev yürüşü təsvir olunur. Uzlar «Torklar», Berendeylər və «Qara Qalpaqlılar» kimi Rus sərhədində yerləşdirilir.
Qıpçaqlar isə 1061–1210 arasında Rus torpaqlarına 50 böyük yürüş edir və Kiyev Rusunun çöküşünün səbəblərindən biri olur. Salnamələr onları «alçaq, tanrısız» adlandırır və hücumlarını Tanrının cəzası kimi izah edir. 1185-ci ildə Knyaz İqorun yürüşü məğlubiyyətlə bitir, İqor əsir düşür, bu yürüş isə Rusların ən məşhur dastanı «İqor polku haqqında dastan»a mövzu olur. Bölmənin sonunda 986-cı ildə İdil Bulqarlarının Knyaz Vladimirə İslamı qəbul etməyi təklif etməsi və Vladimirin «Rusiyada içki və əyləncəsiz yaşamaq olmaz» deyə imtina etməsi hekayəsi verilir.
- Mənbələr: Rus salnamələrindən (Voskresenskaya, İpatyevskaya, Lavrentyevskaya) birbaşa sitatlar
- Tarixi hadisələri Puşkin və «İqor polku haqqında dastan» kimi ədəbi mətnlərlə birləşdirmək
- Hər bölmənin sonunda dipnotlarda Rus və Türk tədqiqatçılarına geniş istinad
- Qısa, mövzuya görə ayrılmış bölmələr (Peçeneqlər, Qıpçaqlar, din faktoru)
- Sonda mənbələr siyahısı (s. 201) və adlar göstəricisi (s. 215), istinad edilən mənbələrə çatmaq asandır
Müəllifin İdil Bulqarları, Moğollar və Altın Orda tarixini izah edən digər kitabı
Qızıl Ordanı və Çingiz övladlarının dövrünü izah edən toplu əsər
Kitabda dəfələrlə istinad olunan Rusiya tarixi klassiki
Birinci hissənin ən maraqlı nəticəsi paradoksdur: salnamələr Qıpçaqları «alçaq» adlandırsa da, Rus knyazları onların xan qızları ilə evlənirdi. Yaroslav Müdrikin oğlu I Vsevolod Qıpçaq xanının qızı ilə evlənir, II Svyatopolk 1094-cü ildə Togor xanın qızı ilə evlənir, Monomaxın oğulları, o cümlədən Yuri Dolqorukiy də Qıpçaq xanlarının qızları ilə, Yuri Dolqorukiyin bu evlilikdən 11 uşağı olur. Müəllif belə evliliklərin həm siyasi-hərbi dəstək, həm də üstün olan türk soyu ilə qohumluq məqsədi daşıdığını yazır.
Bu xəttin davamı da maraqlıdır: Qıpçaq xan Aepin qızı ilə evlənən Knyaz Svyatoslavın oğlu Rusların ilk dastanının qəhrəmanı İqor idi. Yəni Rusların məşhur qəhrəmanı yarısı Qıpçaq idi. Bu knyazların nəvələri sonradan Böyük Moskva knyazları oldu və XVI əsrin sonunadək hökm sürdü. 1223-cü ildə isə Ruslar və Qıpçaqlar monqollara qarşı ittifaq qurur: Qıpçaq knyazı Kotyan Rus knyazlarına «bu gün bizim torpaqlarımızı aldılar, sabah sizinkini alacaqlar» deyir. Kalka çayı kənarında birləşmiş ordu məğlub olur. Salnamələr isə monqolları Qıpçaqları cəzalandırmaq üçün Tanrının göndərdiyi qüvvə kimi təsvir edir.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
