Kapitalizm — Tüketim Varlığı

Fəsil makroiqtisadi fonla açılır: Şimal ölkələrinin böhranı, sıx yığım rejimlərinin yaratdığı az istehlak, mənfəət normalarının düşməsi və Keyns siyasətlərinin sonu ilə inkişaf etməkdə olan ölkələrin bölüşdürmə və planlaşdırma funksiyalarını itirməsi. Ardınca Fordizm izah olunur: Teylorizmin inkişaf etmiş forması olan bu model istehsalla kütləvi istehlakı bir-birinə bağlayıb, həmkarlar ittifaqlarını və toplu danışıqları gücləndirib, amma eyni zamanda muzdlu əməyi təkcə fabrikdə deyil, istehlak da daxil olmaqla həyatın bütün sahələrində kapitalın idarəsinə tabe edib.

Kitabın əsas tezisi buradan gəlir: İkinci Dünya müharibəsindən sonra kapitalizm dəstəyini istehsaldan istehlaka keçirib və insanlardan işdən artıq qalan vaxtı istehlaka xərcləməyi istəyir. Media bu «hegemon» dəyərləri kütlələrə çatdıran ən təsirli alət kimi göstərilir. Bir vaxtlar elitaya məxsus olan istehlak «demokratikləşib», amma seçim çoxluğu çaşqınlıq, narazılıq və bədbəxtlik yaradır; «hər şeyin ən yaxşısına layiqsən» mesajı ilə əzizlənən istehlakçı həzz axtarışında «istehlak qulu»na çevrilir. Bu cümlələr fəslin tonunu aydın göstərir: məlumatdan çox mövqe var.

«Ehtiyac» bölməsi fəslin ən dolğun hissəsidir. Ehtiyacın müxtəlif tərifləri verilir, sonra XIV əsr mütəfəkkiri İbn Xəldunun «Ümran» nəzəriyyəsində ehtiyacın cəmiyyəti köçəri həyatdan oturaq həyata və sivilizasiyaya aparan hərəkətverici qüvvə olduğu izah edilir. Maslounun ehtiyaclar iyerarxiyası təqdim olunur və maraqlı bir qeyd edilir: istehlak cəmiyyətində insanlar ehtiyaclarını Maslounun pilləkəni ardıcıllığı ilə ödəmirlər. Veblenin 1899-cu il «Aylaq sinfin nəzəriyyəsi» əsərindəki «nümayişkaranə istehlak» anlayışı — statusu göstərmək üçün sərvəti nümayiş etdirmək — isə bu gün də aktual səslənir.

Baumanın fikirləri də yaxşı seçilib: fərdin ehtiyacı ilə bazarın təklifi arasında «toyuq-yumurta» münasibəti var, «başqasına qarşı məsuliyyət» öz yerini «özünə qarşı məsuliyyətə» verir və «Buna layiqsən», «Özünü bir az əzizləməyi haqq edirsən» kimi ifadələr əxlaq sahəsindən oğurlanıb istehlakı haqlı çıxarmaq üçün işlədilir. «İstehlak» bölməsində Raymond Uilyamsın «istehlak» sözünün ilkin mənası — «dağıtmaq, israf etmək, bitirmək» — Bodriyarın istehlakı «əxlaq və sosial dəyərlər sistemi» kimi tərifi, de Sertonun «istehlakçıların istehsalı» ideyası və Veberin sosial status anlayışı sadalanır.

Lakin fəslin zəif tərəfləri də bir o qədər aydındır. Mətn müxtəlif tezis və məqalələrdən kəsilib yapışdırılmış kimidir: kənar sütundakı bioqrafik qeydlər əsas mətnlə qarışır, «Maslaw» kimi yazılış səhvləri, «1 4. yüzyıl» kimi korrektura xətaları var. Daha ciddisi — balans yoxdur: kapitalizmin istehlakçını «əsir etdiyi», medianın «hegemon ideologiyanı kanıksatdığı» deyilir, amma bu iddialara qarşı arqumentlər, istehlakın rifah və seçim azadlığı ilə əlaqəsi, empirik məlumatlar demək olar ki, verilmir. Mütəfəkkirlər də öz aralarında müzakirə edilmir, sadəcə növbə ilə sitat gətirilir.

Nəticədə bu fəsil istehlak cəmiyyəti tənqidinin əsas adlarını və anlayışlarını bir yerdə görmək üçün faydalı «xəritə»dir. Mövzuya ilk dəfə baxan oxucu buradan Veblen, Bodriyar və Baumanın özlərinə keçmək üçün istiqamət ala bilər. Amma kapitalizmi obyektiv anlamaq istəyən oxucu bu kitabı yeganə mənbə kimi deyil, bir tərəfin baxışı kimi oxumalıdır.

• Qısa bölmələr və rəngli illüstrasiyalar
• Kənar sütunlarda mütəfəkkirlərin qısa bioqrafiyaları
• Sosiologiya və iqtisadiyyat klassiklərindən sitatlar
• Kitabın sonunda ədəbiyyat siyahısı və tərcüməçinin mənbələri