Korkuya ve Yabancılara Dair

Ön söz 2016-cı ildən başlayır. Makari yeni kitabının təqdimatı üçün Londona gedir və heç nədən xəbəri olmadan Brexit referendumunun ortasına düşür. Bir neçə ay sonra ABŞ-da Donald Trump seçilir və bir internet lüğəti «ksenofobiya» sözünü ilin sözü elan edir. Psixiatr olaraq müəllif sözü araşdırmağa qərar verir. Onu maraqlandıran qanlı tarixin özü deyil, başqa bir sualdır: belə reaksiyaları ilk dəfə kim «fobik», yəni ağılsız və əsassız adlandırıb, bu vicdani oyanış nə vaxt və harada baş verib?

Ön sözün böyük hissəsi ailə tarixidir və kitabın ən güclü səhifələridir. Babası 1877-ci ildə Livanın balıqçı kəndində doğulub, səkkiz yaşında Osmanlı hakimiyyətindən qaçırılaraq transatlantik gəmiyə mindirilib. Birinci Dünya müharibəsi illərində Livan dağında aclıqdan təxminən 200 min nəfər, əhalinin üçdə biri ölüb. Valideynləri eyni sahil kəndində doğulsalar da, Fransız mandası dövründə biri fransız rahibələrin, digəri ingilis və amerikan məktəblərinin əlində yetişib. İngilis və amerikan məktəblərində atanın adı Jacob-dan Jack-ə çevrilib, sonra o, Harvard təqaüdü ilə ABŞ-a gedib. Ziyafətlərdə tez-tez «Bu insanların arasında yadam» deyə pıçıldayıb.

Makari öz assimilyasiyasını da dürüst danışır. Uşaq ikən oyun meydançasında anasının aksentinə gülənlərə cavab verməyi öyrənir. Anketlərdə «digər» variantı olanda sevinir, olmayanda isə özünü qəribə bir amerikan kateqoriyasına, «ağ»lara yazır. Universitetdə müəllimi, afroamerikalı şair Michael S. Harper ondan soruşur: «Makari, sənin keçmişin haradadır?» Bu sual kitabın daxili mühərrikinə çevrilir.

Ön sözün sonunda 1974-cü ilin yayı var. On üç yaşlı Corc ailəsi ilə Beyruta gedir, hava limanından şəhərə gedərkən taksi yanan təkərlər və silahlı gənclərlə bağlanmış yoldan geri dönüb zeytunluqdan keçir. Səkkiz ay sonra Livan vətəndaş müharibəsi başlayır. On beş il davam edən bu müharibədə 100 min nəfər ölür, bir xala milislərin əlində tüstüdən boğulur, iki əmi oğlu cins şalvarlarına tikdikləri dollarlarla Kiprə qaçır. Müəllif yazır ki, eyni ləhcədə danışan, eyni yeməyi yeyən insanlar bir anda bir-birinin qatilinə çevrildi. Psixiatr kimi onu ömür boyu düşündürən də bu çevrilmədir.

Birinci fəsil sadə bir fərziyyəni yoxlayır: söz qədim yunan dilindəndirsə, onda qədim yunanlar ksenofobiyanı tanıyırmış. Makari göstərir ki, «xenos» iki üzlü sözdür: həm «yad», həm də «qonaq» deməkdir. Onu «xenia», yəni qonaqpərvərlik qanunları qoruyur. Paris bu qanunu pozanda Troya müharibəsi başlayır, Odissey isə qonaqlarını yeyən Kiklopu «yadları tanımayan vəhşi» kimi görür. Müəllif lüğətləri, alimləri, mətnləri axtarır və «xenophobia» sözünə heç yerdə rast gəlmir. Halbuki yunanlar yadlara qarşı davranırdılar, Aristotel isə qeyri-yunanları təbiətən qul sayırdı.

Fəslin ən maraqlı mübahisəsi bioloji izahladır. Bioloqlar yadlara qarşı qorxunun bütün heyvanlar aləmində, antropoloqlar isə bir çox tayfada müşahidə olunduğunu deyir, iki yaşa qədər körpələr də yad adam yaxınlaşanda ağlayır. Melvin Konner kimi sosiobioloqlara görə, bu, sadəcə təkamül üstünlüyüdür. Makari isə Stephen Jay Gould və Jared Diamonda istinad edir: təbii seçmə nə vaxt döyüşmək, nə vaxt döyüşməmək lazım olduğunu bilənləri qoruyub. Böyük cəmiyyətlər məhz yadlarla öldürmədən görüşməyi öyrənəndə yaranıb. Müəllifin sözləri ilə, biz anadangəlmə döyüşçüyüksə, eyni zamanda anadangəlmə flörtçüyük də.

• Psixiatrın baxışı ilə tarixçinin metodunu birləşdirən yanaşma
• Şəxsi ailə tarixini böyük tarixi proseslərlə toxuyan ön söz
• Bir sözün mənşəyini detektiv kimi izləyən fəsil quruluşu
• Bioloji «təbiilik» izahlarına qarşı ehtiyatlı, arqumentli tənqid