Lider ve Demagog

Kitaba ad verən yazı sadə, amma yaddaqalan bir ayrımla başlayır: çoxpartiyalı rejimdə partiya qurmaq asandır, hər partiyanın başçısı da «lider» adlandırılır, amma başçı olmaq hələ lider olmaq deyil. Aydemir müqayisə aparır: İngiltərədə üç, ABŞ-da iki partiya var, İkinci Dünya müharibəsindən əvvəl isə Yunanıstanda 47, Bolqarıstanda 50 partiya fəaliyyət göstərirdi. Nəticə: çoxpartiyalılıq «lider istehsal edən tarladır», amma bu tarlada bitən hər şey lider deyil.

Müəllif lideri üç keyfiyyətlə tərif edir: hadisələri və şəraiti ən doğru qiymətləndirmək, bu qiymətləndirmədən çıxış edərək ən irəlini görmək və nəticədə hadisələrin gedişinə istiqamət verə bilmək. Demaqoq isə, onun sözləri ilə, «təhsilsiz və ya təhsili yetərsiz ölkələrdə heç bir vicdan məsuliyyəti duymadan, əsən küləyə görə danışan», ucuz şüarlarla xalq qarşısında pəhləvanlıq edən «dövr adamı»dır. Aydemir din alverini və «uydurma kommunizmlə mübarizə alverini» demaqogiyanın konkret nümunələri kimi göstərir.

Yazının son hissəsi 1974-cü ilin Türkiyəsinə aiddir: ölkə həlli mümkünsüz görünən böhranlar içindədir, «demaqoqlar bu dumanlı havada uğursuz çığırtılarla qanad çalırlar». Amma Aydemir ümidini itirmir: 1918–1974 arası millətin ümidsiz çıxılmazlıqlardan necə çıxdığını xatırladır və «ümidsizliyə düşdüyümüz gün iç və dış düşmənlərin gözlədiyi gündür» deyə bitirir. Bu cümlə dövrün ab-havasını, eyni zamanda müəllifin Kamalist nikbinliyini yaxşı göstərir.

İkinci yazı kitabın ən maraqlı mətnlərindəndir. Aydemir ideyaların və doktrinlərin ən böyük bədbəxtliyinin «bir gün sözə çevrilmək» olduğunu yazır: Aristotel məntiqi orta əsr sxolastikasının dayağına, Musa şəriəti fariseylərin formalizminə çevrildiyi kimi, Türkiyədə də Atatürkçülüyü «söz Atatürkçülüyünə» — Atatürkün adını bayraq kimi gəzdirən, amma ideyalarını anlamağa zəhmət çəkməyənlərin şüarına — çevirmək təhlükəsi var. Müəllif bunun qarşısına «fikir Atatürkçülüyü»nü qoyur.

Bu yazıda Aydemir cəsarətli bir etiraf da edir: 1962-ci ildə Atatürk haqqında türk dilində elmi metodlarla yazılmış bir tərcümeyi-hal belə yoxdur, xarici bir ziyalıya tövsiyə ediləcək ciddi bir türk əsəri tapmaq çətindir — bunu Atatürk haqqında kitab hazırlayan lord Kinrosla görüşündən misal gətirərək deyir. Atatürkün «vətən» anlayışını Namiq Kamalın, Ənvər paşanın və Ziya Gökalpın vətən təsəvvürləri ilə müqayisə etməsi də (Misaki-Milli sərhədləri ilə «Turan» xəyalı arasındakı fərq) yazının güclü tərəfidir.

Kitabın zəif tərəfi tərtibdir: yazılar tarix sırası ilə deyil, qarışıq düzülüb, hər yazının sonunda yalnız qəzetin adı və tarixi var, heç bir izah və ya haşiyə yoxdur. 1960–70-ci illərin adlarını, partiyalarını və hadisələrini bilməyən oxucu bir çox yazıda çətinlik çəkəcək. Dil də dövrün osmanlıca sözləri ilə doludur. Buna baxmayaraq, «lider və demaqoq» ayrımı bu gün də demək olar ki, hər ölkənin siyasətinə aid edilə bilər.

• Qısa qəzet yazıları, hər biri müstəqil oxunur
• Tarixi müqayisələr və şəxsi xatirələrlə zəngin publisistika
• Hər yazının sonunda nəşr olunduğu qəzet və tarix göstərilib
• Tərtibçi — müəllifin oğlu Ertuğrul Aydemirin ön sözü