Mikado’nun Çöpleri

Pyes səssizliklə başlayır: qaranlıq səhnə, birinci mərtəbədən it hürüşü, qapıda açar səsi. Kişi paltosundakı qarı silkələyir, «Buyurun, girin, buradır» deyir. Qadın ürkəkdir, körpəni divanın üstünə qoyur, bir neçə dəfə «sizi narahat edirəm» deyib çıxmağa cəhd edir. Kişi isə öz aləmindədir: gecəni keçirdiyi evdəki mübahisəni — «sosialistlər gəlsə bütün ziyalıları kəsəcəklər» deyən, «üsyan edən millətlərin başına atom bombası atmalı» deyən «cahil»i — təkrar-təkrar xatırlayır. İki nəfər eyni otaqdadır, amma iki ayrı söhbət aparır. Anday bunu hələ ilk səhifələrdə açıq deyir: bütün söhbətlər təxminən belədir, hərə öz dərdini danışır.

Birinci böyük gərginlik məhz yaxşılıq üstündə qurulur. Kişi Qadına heç bir sual verməməyi nəzakət və «yaxşılıq etməmək» sayır — o, «xilaskarlığa» nifrət edir, xilaskarları «prostat əməliyyatından yeni qalxmış kimi» yeriyən adamlar kimi yamsılayır. Qadın isə buna «məni yox saymaq» deyir: «Mən bir insanam, pişik deyiləm». Sual verməyən mərhəmət onu küçədən götürülüb isti otağa gətirilən bir pişik balasına çevirir. Bu, pyesin ən dərin fikirlərindən biridir: dinləmədən edilən yaxşılıq alçaldıcı ola bilər, dinləmək isə məsuliyyət və yaxınlıq tələb edir — Kişi məhz bundan qaçır.

Qadın nəhayət danışmağa başlayır: əri başqa qadını sevib, onu və körpəni öz xalasıgilə atıb gedib; varlı ailədə yavaş-yavaş süfrədən, sonra evdən sıxışdırılıb çıxarılıb. Bu hekayədə Kişi qəfildən əsəbiləşir, «uydurursan» deyə bağırır, sonra birdən «sən məni köşədə gözləyirdin?» deyə şübhələnir. Tamaşaçı artıq bilmir: bu qadın kimdir, hekayə doğrudurmu, kişi niyə bu qədər sarsılır? Qadının özü də sonra «danışdığım hekayə uydurma idi» deyir.

Bundan sonra pyes bir oyuna çevrilir: səhərə qədər növbə ilə danışacaqlar, amma «mühakimə etmək yoxdur». Kişinin birinci «etirafı» — evdə anası-atası olmadığı barədə yalanı — Qadını qorxutmur: «qorxmaq üçün ümidim yoxdur». İkinci hekayə isə ağırdır: ibtidai sinifdə sakit bir sinif yoldaşına «atan sənin atan deyil» deyib onu üç gün məktəbdən uzaqlaşdırmasını danışır. Mövlanənin leylək və çulluq haqqındakı qısa hekayəsi — bu iki fərqli quşu yan-yana yeridən nə idi? ikisi də axsaq idi — iki yaralı insanın bu gecəki görüşünün açarı kimi verilir.

Pyesin gücü onun dilindədir: Anday qısa, sərt, çox vaxt gülməli replikalarla, məntiqi davamlı pozulan, amma emosional baxımdan dəqiq bir dialoq qurur. Zəif cəhəti də buradandır: oxucu bir müddətdən sonra kimin hansı hekayəsinə inanacağını bilmir və bu qeyri-müəyyənlik bəzilərini yora bilər.

• Cəmi iki personaj və bir otaq — gərginlik yalnız dialoqla qurulur
• İt hürüşü, dayanmış divar saati, sabahın mavi işığı kimi güclü səhnə detalları
• Absurd yumor ilə ağır mövzuların (tərk edilmə, tənhalıq) ustalıqla qarışdırılması