Ne Olduğunuzu Düşünüyorsunuz?
Uyğundur
- Elmə maraq duyan, amma texniki kitablardan çəkinən oxuculara
- Soy ağacı, DNT testləri və «əcdadlarım kim idi?» sualı ilə maraqlananlara
- Yeniyetmələrə və gənclərə elmin müxtəlif sahələrinə ilk baxış kimi
Uyğun deyil
- Bir mövzunu, məsələn genetikanı və ya şüuru dərindən öyrənmək istəyənlərə
- Britaniya mədəniyyətinə aid misallardan, məsələn televiziya şoularından yorulanlara
- Dinlə elmi qarşı-qarşıya qoyan sərt mübahisə axtaranlara
Birinci fəsil kitabın xəritəsidir. Müəllif əvvəlki kitabında oxucunu güzgü qarşısına qoyub bədənə baxdırdığını xatırladır, burada isə tərsinə, daha dərinə getmək istəyir: sizi digər insanlardan, heyvanlardan, hətta daşlardan fərqləndirən nədir? Elmi yanaşmanı Lee McIntyrenin iki şərti ilə izah edir: empirik sübut və yeni sübut qarşısında fikrini dəyişməyə hazır olmaq. Sonra «ortaya çıxma» anlayışını açır: bədəndəki təxminən 7×10²⁷ atomun heç biri canlı deyil, amma birlikdə həyat yaradırlar. Müəllif əvvəlki kitabının saytındakı maraqlı təcrübələrdən də istifadə edəcəyini deyir, amma iki kitabın tamam başqa zəmində qurulduğunu vurğulayır.
Fəslin ən cəsarətli fikri bənzərsizliyimizin miqyası haqqındadır. Genlərimizin 99–99,9%-i digər insanlarınkı ilə, təxminən 96%-i şimpanzeninki ilə, 60%-i isə bananınkı ilə eynidir. Amma Clegg xəbərdarlıq edir ki, belə müqayisələr reduksionist tələdir: genlər DNT-nin yalnız kiçik bir hissəsidir, «siz» isə həm də şüur, şəxsiyyət və davranışdır. Demensiyalı yaxını olanların bu dəyişikliyin nə qədər ağır olduğunu bildiyini xatırladır.
İkinci fəsil Britaniya televiziyasından tanış bir səhnə ilə başlayır: işçi sinfindən aktyor Danny Dyer soy ağacı şousunda kral III Edvardın nəslindən olduğunu öyrənib sevinir. Müəllif zarafatla «siz də kral nəslindənsiniz» deyir və bunu riyaziyyatla sübut edir. Hər insanın iki valideyni, dörd nənə-babası var, nəsillər geriyə doğru ikiqat artır. Bu, şahmat taxtasının hər xanasına iki dəfə çox düyü qoyan müdrikin məşhur hekayəsinə bənzəyir. 64 xanaya 18,4 kvintilyon dən lazımdır, bu da dünyanın 600 illik düyüsü edir.
Soy ağacının tarixdəki rolu da maraqlı izah olunur. Uzun əsrlər insanın dünyadakı yeri biologiya ilə yox, nəsil ilə ölçülüb: zadəganla kəndlini, torpaq sahibi ilə muzdluyu bu ayırırdı. Müəllif İngiltərənin üç sinifli sistemini öz ailəsi ilə göstərir. Babası ilə nənəsi dəyirman fəhləsi olub, atası universitet oxumadan işə başlayıb, axşam kurslarından sonra isə bütün ömrü çalışdığı şirkətin rəhbəri olub. Sinif sərhədləri bulanıqlaşsa da, «yuxarı sinif» özünü hələ də uğurla yox, doğulduğu ailə ilə tanımlayır. Dyerin sevinci də buradan gəlir.
Eyni hesabla 200 min illik insan tarixinə baxanda soy ağacındakı əcdad sayı kainatdakı atomlardan çox çıxır, halbuki tarixdə cəmi təxminən 110 milyard insan yaşayıb. Deməli, soy ağacları budaqlanan ağac deyil, bir-birinə dolaşan düyünlərdir: eyni əcdad müxtəlif budaqlarda dəfələrlə görünür. Fəslin ortasında müəllif təkamülü də iki sadə fərziyyə ilə izah edir. Göy qurşağındakı milyonlarla rəng çaları ilə «növ» anlayışının nə qədər şərti olduğunu göstərir və «biz meymundan əmələ gəlməmişik, ortaq əcdadımız var» fikrini vurğulayır.
Fəslin son hissəsi «irq» anlayışına həsr olunub və kitabın ən aydın mövqeyidir. Müəllifə görə, irqin heç bir bioloji əsası yoxdur. 2002-ci ildə 52 populyasiyadan 1056 nəfər üzərində aparılan araşdırmaya görə, genetik fərqlərin 93–95%-i eyni populyasiyanın içindədir. Dəri rəngi də müəllifin gəncliyindəki açıq kürən saçları kimi sadə bir piqment fərqidir. Clegg «irq» etiketini «yadlara qarşı düşmənçilik üçün bəhanə» adlandırır.
- Riyazi anlayışları (eksponensial artım, loqarifm) gündəlik misallarla izah edən dil
- Səhifə altındakı zarafatcıl qeydlər və şəxsi ailə hekayələri
- Ruh və din mövzusuna hörmətlə, amma aydın elmi sərhədlə yanaşma
- Hər fəslin növbəti fəslə körpü salan sonluqları
- Oxucuya kitab boyu «siz» deyə birbaşa müraciət edən səmimi ton
İnsanın kimliyini tarix və bioloji təkamül üzərindən danışan məşhur populyar kitab
Genetika və soy ağacı haqqında eyni mövzunu daha dərin işləyir
Atomlardan insana qədər elmi yumorla danışan klassik
Yalnız anadan keçən mitoxondrial DNT-yə görə, bu gün yaşayan hər kəsin ana xətti ilə ortaq əcdadı, yəni «Mitoxondrial Həvva» təxminən 150 min il əvvəl yaşayıb. Amma müəllif bunun yalnız qadın xəttini göstərdiyini deyir. Yale statistiki Joseph Chang iki valideynli modeldə ortaq əcdada çatmaq üçün çox az nəsil lazım olduğunu göstərir: 7,7 milyard insan üçün təxminən 33 nəsil, yəni 1000 il.
Chang, Douglas Rohde və Steve Olson 2004-cü ildə Nature jurnalında daha real bir model dərc edirlər. Bu modelə görə, dünyanın ən yaxın ortaq əcdadı eramızdan əvvəl təxminən 1415-ci ildə yaşayıb. Bu gün yaşayan hər kəsin əcdadı olan nöqtə isə eramızdan əvvəl 5353-cü ilə düşür. Avropa üçün bu rəqəmlər 600 və 1000 ildir, deməli, avropa mənşəli hər kəs Böyük Karlın nəslindən sayıla bilər. Eyni məntiqlə Çin, Misir və hətta Şumer hökmdar ailələri ilə qohum olduğumuzu da iddia etmək olar. Müəllif fəsli belə bitirir: əcdadlarınızın arasında krallar da var, qatillər, oğrular və dilənçilər də.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
