Öğrenmede ve Sınavlarda Üstün Başarı

Baltaş kitabın tarixçəsini ön sözdə danışır: nevrologiya üzrə doktorluq edərkən təhsil sahəsinin öncüllərindən İbrahim Arıkan ona Türkiyədə ilk dəfə bir dərsxanada həqiqi psixoloji xidmət qurmağı təklif edir. 1989-cu ildə çıxan kitab öyrənmənin fizioloji və bioloji əsasları ilə şagirdin ehtiyacları arasında körpü qurduğu üçün «inqilabi» sayılıb. Müəllif yazır ki, 28 il keçsə də əsas həqiqət dəyişməyib: yaxşı təhsilin təməli yaxşı müəllimdir.

Giriş Türkiyə təhsil sisteminə tənqidlə başlayır. Müəllif İngiltərənin bəzi dil məktəblərində müəllimlərin şagird səhvlərini düzəltmədiyini yazır, çünki səhv etmək qorxusu danışmağa mane olur. Onun formulu yaddaqalandır: təhsil «səhvləri tutmaqla» yox, «doğruları tutmaqla» baş verir. Digər nümunə yuxu ilə bağlıdır: yatmazdan əvvəl qısa təkrar yeni öyrənilən məlumatın yaddaşa yerləşməsinə kömək edir. Baltaş həmçinin «oxu, oxumasan adam olmazsan» kimi təhdidlərin işləmədiyini, həyəcanı artırmağın öyrənməni bioloji səviyyədə çətinləşdirdiyini vurğulayır.

Kitabın əsas iddiası budur ki, şagirdə ümumi «oxu» əmri əvəzinə sistemli bir metod verilməlidir. Bu metod Robinsonun SQ3R üsulu və Hopson-Anderson yanaşması əsasında Türkiyə şəraitinə uyğunlaşdırılıb. Oxuma metodu türkcə İSOAT adlanır: İzlə (göz gəzdir), Sor (sual çıxar), Oxu, Anlat (danış) və Təkrarla. Şagird əvvəlcə mətni ümumi nəzərdən keçirir, sonra suallar çıxarır, oxuyarkən işarələr qoyur, cavabları kartlara yazır, sonra öz sözləri ilə danışır və təkrar edir. Bu üsul bu gün də işləkdir və kitabın ən dəyərli praktik hissəsidir.

Birinci bölmə təhsilin həyat keyfiyyətinə təsirindən danışır. Baltaş yazır ki, şans heç bir uğuru izah etmir: «şans doğru zamanda doğru bucaqda dayanmaqdır». Burada Richard Wisemanın «şanslı insanlar» araşdırmasından tövsiyələr verir: müsbət gözləntilər, pis taleyin müsbət tərəfini görmək, fürsətləri artırmaq, daxili səsə qulaq asmaq. Təhsilin insanın beynindəki «qəlibləri qırdığını» Maslounun «əlində yalnız çəkic olan hər şeyi mismar görür» fikri ilə izah edir. Fəsil «insan yalnız bildikləri ilə düşünür» cümləsi ilə bitir.

Kitabın köhnəlmiş tərəfləri də buradadır. «Parlaq gələcək vəd edən peşələr» bölməsində vəkillik, həkimlik və əczaçılığın nüfuzunu itirdiyi, elektronika, gəmiçilik və özəl sektorda müəllimliyin isə gələcəyin peşələri olduğu yazılır. «Dəyişən dünya» fəslində 2013-cü ildə insan beynindən güclü superkompüterlər, 2049-cu ildə 100 dollarlıq kompüterlər kimi proqnozlar var. Yeni nəşrlərdə bəzi məlumatlar yenilənib, amma mətn ardıcıl redaktə olunmayıb və müxtəlif illərin qatları hiss olunur.

Bununla belə, kitabın formatı şagird üçün çox rahatdır: hər fəsil məqsəd və suallarla başlayır, xülasə ilə bitir, şkalalar şagirdin çalışma vərdişlərini və imtahan həyəcanını ölçməyə imkan verir. Müəllif özü qeyd edir ki, çalışma vərdişi və imtahan həyəcanı şkalalarının etibarlılıq araşdırması aparılmayıb, nəticələr yalnız fikir vermək üçündür. Bu dürüst qeyddir. Kitab azərbaycanlı oxucu üçün də faydalı ola bilər, amma imtahan sisteminə aid hissələri Türkiyəyə xasdır.

• Hər fəsildə məqsəd, suallar və xülasə — dərslik kimi strukturlaşdırılmış
• Addım-addım tətbiq olunan çalışma və oxuma metodları
• Müəllimin seminar aparması üçün ayrıca bələdçi