Payıma Düşen

Roman bir dostluqla açılır: «Rəfiqəm Pərvanənin etdikləri məni həmişə təəccübləndirirdi.» Pərvanə küçədə ucadan danışır, vitrinlərə baxır, Məsuməni küçənin o biri tərəfindən adı ilə çağırır — Qumdan təzə gəlmiş, çadrasız məktəbə getmək üçün atasından söz almış qız üçün bu, az qala rüsvayçılıqdır. Bu ilk səhifələr bütün kitabın açarını verir: Məsumə dünyaya iki pəncərədən baxır — ailəsinin «ayıbdır» deyən pəncərəsindən və Pərvanənin «niyə?» soruşan pəncərəsindən.

Səniyinin ən böyük uğuru anlatıcının səsidir. Məsumə nə hadisələri şişirdir, nə də özünü qəhrəman kimi göstərir; o, Chevrolet ilə Fiatı qarışdıran, radioda Vigenin səsini gizlicə sevən, şeir dəftərinə Səidin adını öz uydurduğu əlifba ilə yazan on beş yaşlı bir qızdır. Ailənin portreti də eyni dəqiqliklə çəkilib: yeganə anlayışlı insan olan ata, «qız başqasının malıdır» deyən nənə, oğlunun içkisini «diş ağrısı» ilə ört-basdır edən ana, dindarlığı ilə öyünən Mahmud və məktəbi yarımçıq qoyduğu üçün bacısının oxumasına dözə bilməyən Əhməd.

Sevgi hekayəsi demək olar ki, sözsüzdür. Məsumə ilə aptekdəki tələbə Səid aylar boyu yalnız baxışırlar; ilk «salam» bir hadisəyə, yerə düşən tikiş xətkeşi bir dönüş nöqtəsinə çevrilir. Müəllif bu məsumluğu gülünc etmir — əksinə, onun ağırlığını hiss etdirir. Çünki oxucu Məsumənin bilmədiyini bilir: bu dünyada bir neçə məktub bir qızın bütün həyatını dəyişməyə kifayətdir.

Məktublar tapılanda roman birdən sərtləşir. Kiçik qardaş Əli çantanı yorğanın altından çıxarır, Əhməd məktubları «dünyanın ən böyük mükafatı» kimi ələ keçirir, ata isə bir söz demədən paltosunu belə götürmədən evdən çıxır — Məsumə bunun nə demək olduğunu anlayır: atası onu başqalarının əlinə buraxıb. Zorakılıq səhnələri təfərrüatla, amma sensasiyasız yazılıb; müəllifin məqsədi şok yaratmaq deyil, «namus» adı ilə bir ailənin necə öz qızına qarşı birləşə bildiyini göstərməkdir.

Ən acı ironiya evlilik bazarı hissəsindədir. Məsumə «satışa çıxarılır», görücülər gəlib-gedir, sonda qonşu Pərvin xanım bir «ağıllı, təhsilli» namizəd tapır: Həmid Soltani. Oğlan toya qədər görünmür belə; anası tələsir, çünki Məkkəyə getməzdən əvvəl oğlunu «bağlamaq» istəyir. Məsumə sonradan anlayır ki, o da onun kimi məcburiyyət qurbanıdır — Həmidin də başqa bir həyatı, başqa bir «davası» var.

Burada roman gözlənilməz bir tərəfə dönür. «Yad adam» Məsumənin qorxduğu kimi deyil: ona toxunmur, adını belə bilmir, amma «məktəbə getmək sənin haqqındır, mən sənin gözətçin deyiləm» deyir. Məsumə gecə məktəbinə yazılır, həyatına ilk dəfə «günəş kimi parlaq bir işıq» düşür. Lakin Səniyi bu azadlığı da sadə göstərmir: Həmidin inqilabçı dostları Məsumənin namazını ələ salır, onun dünyası yenə başqalarının ideologiyası arasında sıxılır. Yəni roman sadəcə «dindar ailə pis, müasir kişi yaxşı» sxemi qurmur — hər iki dünyada qadın öz sözünü deməkdə çətinlik çəkir.

Zəif cəhət kimi dilin bəzən həddən artıq sadə, izahedici olmasını göstərmək olar; bəzi dialoqlar melodrama həddinə yaxınlaşır, ikinci dərəcəli personajlar (məsələn, Pərvin xanım) bir az tip kimi qalır. Türkcə tərcümə axıcıdır və İran mədəniyyətinə aid terminlər (korsi, çadra, «Hafiz falı») səhifə altı qeydlərlə izah olunub. Amma birinci 150 səhifənin sonunda Məsumənin taleyi o qədər maraqlı olur ki, bu qüsurlar arxa plana keçir.

• Birinci şəxsdən, anlatıcının öz sadə dili ilə danışılan xronoloji hekayə
• Kitabın əvvəlində personajlar və məkanlar siyahısı
• İran məişətinə aid terminlər üçün tərcüməçi və redaktor qeydləri