Psikoloji Diyor Ki: Duygularının Kölesi Olmayan Hayatının Efendisi Olur

Ön söz kitabın əsas obrazlarını qurur: basdırılmış duyğular «təzyiqli qazan kimidir, havası boşaldılmazsa partlayır»; duyğular «evinizin kərpicləridir», uşaqlıqda yaşanmamış duyğular isə divardakı əskik kərpiclərdir. Bu metaforalar yadda qalandır və müəllifin «keçmişi dəyişə bilməzsiniz, amma çayın dibindəki böyük daşları çıxara bilərsiniz» mesajı oxucuya ümid verir. Lakin «duyğuları boşaltmaq» (katarsis) modeli müasir psixologiyada ciddi şəkildə sorğulanır — araşdırmalar, məsələn, qəzəbi «boşaltmağın» onu azaltmadığını göstərir; kitab isə bu fikri heç bir qeyd-şərtsiz təqdim edir.

Birinci fəsil duyğuları fizioloji, nevroloji və koqnitiv nəzəriyyələr üzərindən çekmecedə hörümçək görən Əhməd adlı tələbənin nümunəsi ilə izah edir — bu, kitabın ən yaxşı, didaktik baxımdan aydın hissəsidir. Darvinin təkamül baxışı, duyğuların qərar vermə, münasibət və ifadə funksiyaları sadə dillə sadalanır. Bəzi iddialar isə şişirdilib: Durham və Lancaster universitetlərindəki ultrasəs araşdırması «duyğuların ana bətnində yaşandığını sübut etmək» kimi təqdim olunur, halbuki döldəki üz hərəkətləri emosional təcrübənin sübutu deyil.

İkinci və üçüncü fəsillər kitabın ən problemli hissəsidir. Pip Wilsonun «Blob ağacı» təsviri oxucuya test kimi verilir və seçilən fiqurların nömrələrinə görə şəxsiyyət şərhləri sadalanır («7 nömrə özünə tam güvənir», «13 və 21 nömrə neqativliyə fokuslanır»). Ardınca Karl Kochun ağac çəkmə testi gəlir: nazik gövdə «həssaslıq», böyük rəsm «qürur və təkəbbür», budaqsız ağac «koqnitiv problemlər» deməkdir. Müəllif «nəticələr mütləq doğru deyil» qeydini əlavə etsə də, proyektiv testlərin mütəxəssis nəzarəti olmadan belə sadə açarlarla şərh edilməsi elmi cəhətdən etibarsızdır və oxucunu yanlış nəticələrə apara bilər. Rəsmlərin «mütəxəssis dəyərləndirməsi» üçün e-poçtla göndərilməsi təklifi isə daha da narahatedicidir.

Dördüncü fəsil ən faydalı hissədir: duyğusal məhrumiyyət üç formaya bölünür — qayğı, empatiya və qorunma məhrumiyyəti — və hər biri üçün oxucuya konkret suallar verilir («Ağladığınızda yanınıza gəlib sizi sakitləşdirdimi?», «Uşaqkən güvənə biləcəyiniz bir sığınacaq var idimi?»). Hər ziyafətdə qızını gözəl geyindirən, amma evdə ona maraq göstərməyən «narsis ana» nümunəsi — «saxta sevgi göstəricisi» ideyası — yaxşı seçilib. Enişli-yoxuşlu romantik münasibətlər, dəyərsizlik hissi və təsdiqlənmə asılılığı kimi nəticələr aydın izah olunur.

Beşinci fəsil «duyğusal ananın yoxluğu»na həsr olunub və burada ton dəyişir: «şəfqətdən məhrum uşaq üçün bu əskikliyin telafisi yoxdur», ananın yoxluğu «ürəyinizdə heç vaxt sağalmayacaq yara açar». Belə deterministik ifadələr həm dayanıqlıq (rezilyans) araşdırmalarına ziddir, həm də işləyən anaları günahlandıran bir təsir bağışlaya bilər; müəllif sonradan işə getmək kimi zəruri ayrılıqları istisna etsə də, ümumi mesaj ağır qalır.

Ümumilikdə «Psixologiya deyir ki» sosial media üslubunda yazılmış, oxunaqlı, bəzi məqamlarda faydalı bir kitabdır: qısa fəsillər, yadda qalan metaforalar və hər fəslin sonundakı sitatlar onu geniş auditoriya üçün cəlbedici edir, bu da kitabın on çapa çatmasını izah edir. Lakin istinadların azlığı, Budda adına verilən mənbəsiz sitat kimi yoxlanılmamış məlumatlar və xüsusən özünü-diaqnoz üçün təklif olunan testlər onu elmi psixologiya kitabı kimi tövsiyə etməyi çətinləşdirir.

• 42 qısa, müstəqil fəsil
• Hər fəslin sonunda «Psixologiya deyir ki:» başlıqlı sitat qutusu
• Özünü-qiymətləndirmə testləri və sual siyahıları