Kan ve Petrol

Kler ön sözdə öz intellektual yolunu şəffaf şəkildə izah edir. Soyuq müharibənin bitməsi ilə sülh gözlənilirdi, amma belə olmadı; Hantinqtonun «sivilizasiyalar toqquşması» nəzəriyyəsi bəzi münaqişələri izah etsə də, məsələn, 1991-də ABŞ-ın Səudiyyə ilə İraqa qarşı ittifaqını izah etmirdi. Müəllif Anqola və Syerra-Leonedə almaz, Konqoda qızıl və mis, Kambocada taxta uğrunda gedən müharibələri araşdırdıqdan sonra belə nəticəyə gəlir: müasir münaqişələrin çoxunun kökündə kimlik deyil, resurslar dayanır.

Ön sözün ən maraqlı cəhəti müəllifin öz əvvəlki fikrini düzəltməsidir. 2001-də çıxan «Resurs müharibələri» kitabında bütün resursları təxminən bərabər təhlükə mənbəyi kimi görürdü; 11 sentyabr, hücumçuların əksəriyyətinin Səudiyyə vətəndaşı olması və İraq müharibəsinə hazırlıq onu neftin xüsusi yerə malik olduğu qənaətinə gətirir. Bu cür intellektual dürüstlük kitaba etibar qazandırır.

Klerin mərkəzi arqumenti sadə və güclüdür: neftin çıxarılması Amerika iqtisadiyyatının cəmi təxminən 5%-ni təşkil etsə də, ucuz və bol neft avtomobil, magistral, aviasiya, petrokimya, kənd təsərrüfatı və turizm kimi sahələrin — yəni Amerika həyat tərzinin — təməlidir. Buna görə də hər iki partiyadan olan prezidentlər neftə mis və ya kobalt kimi adi xammal kimi deyil, «milli təhlükəsizlik» məsələsi kimi baxıb və onun təminatı üçün hərbi gücdən istifadəni normal sayıblar.

Birinci fəsil təsirli bir detalla açılır: Floridanın Tampa şəhəri nə neft paytaxtıdır, nə də media mərkəzi, amma burada — MakDill hava bazasında — Körfəz, Əfqanıstan və İraqdakı bütün Amerika əməliyyatlarının beyni olan Mərkəzi Komandanlıq (Centcom) yerləşir. Kler Centcomun 1980-ci il Karter doktrinasından doğulduğunu, İran–İraq müharibəsindən 2003 İraq işğalına qədər dörd böyük müharibədə iştirak etdiyini və əsas missiyasının əslində qlobal neft axınını qorumaq olduğunu sənədlərlə göstərir.

Fəslin güclü tərəfi rəsmi ritorika ilə faktlar arasındakı ziddiyyəti ortaya qoymasıdır: Ari Flayşer və Donald Ramsfeldin «bu müharibənin neftlə heç bir əlaqəsi yoxdur» bəyanatları, Amerika qoşunlarının Bağdadda ilk növbədə Neft Nazirliyini qoruyub digər binaların talan edilməsinə göz yumması ilə yanaşı verilir. Kler həmçinin Kolumbiyada neft kəmərlərinin, Gürcüstanda Bakı–Tbilisi–Ceyhan xəttinin qorunması kimi nümunələrlə Amerika ordusunun «qlobal neft mühafizə xidmətinə» çevrildiyini iddia edir — bu, Azərbaycan oxucusu üçün xüsusilə maraqlı detaldır.

Kitabın zəif tərəfi — onun 2004-cü ilin reallığına bağlı olmasıdır: şist inqilabı ABŞ-ı yenidən böyük neft istehsalçısına çevirib və «pik neft» proqnozları özünü doğrultmayıb. Buna baxmayaraq, neft ilə hərbi güc arasındakı struktur əlaqəni izah edən bir analiz kimi kitab öz dəyərini itirməyib.

• Hər fəsil konkret yer və ya hadisə ilə açılır (Tampa, Centcom), sonra geniş analizə keçir
• Rəsmi bəyanatlar, konqres ifadələri və statistika ilə zəngin sənədləşmə
• Arqument aydın, məntiqi ardıcıllıqla qurulub, hər bölmə növbəti sualı hazırlayır