Kısa Hindistan Tarihi

Müəlliflər ön sözdə açıq şəkildə etiraf edirlər ki, onlar Hindistanı 1950-ci illərin sonu, 1960-cı illərin əvvəlində magistr tələbəsi kimi "kəşf etdikləri" dövrdən bəri sahə köklü şəkildə dəyişib. Müasir tarix yazımı daha az qəti iddialarla, daha çox əhatəli nəqllə yazılır — tarixçilər təkcə qadınları, azlıqları və hüquqsuzları deyil, yerli təcrübə və orijinal kosmologiyalarla formalaşan alternativ tarixləri də diqqətə alırlar. Müəlliflər tarixçi Paul Greenoughun maraqlı bir nümunəsinə istinad edirlər: sömürgə dövrü siyahıyaalma məmurları insanların doğum tarixini yazmalı idi, amma əhali ad günü qeyd etmirdi — ona görə məmurlar V Corcun tacqoyma mərasimi kimi milli hadisələr siyahısı təqdim edib, insanların yaddaşını bu yolla canlandırırdılar.

Kitabın 1-ci fəsli konkret bir təcrübə ilə açılır: 1707-ci ildə Babürlü Dehlisinə "düşən" xəyali bir zaman səyyahı. O, Şah Cihanın (hakimiyyəti 1627–58) çayqırağı sarayının təntənəsinə heyran qalır, sonra oğlu Evrəngzibin (hakimiyyəti 1658–1707) uzaq Dəkkəndə öldüyü xəbərini eşidir. Əgər səyyah bir əsr geriyə, Əkbər şahın (hakimiyyəti 1556–1605) ölüm gününə baxsa, imperiyanı Osmanlı və Səfəvi dövlətlərindən daha güclü edən institutları görəcək — 1700-cü ildə Babürlü imperiyasının əhalisi təxminən 100 milyon idi, bu, Osmanlılardan beş, Səfəvilərdən iyirmi dəfə çoxdur.

Amma eyni səyyah 1803-cü ilə "getsə", tam əks mənzərə ilə qarşılaşacaq: sabit imperiya yerinə regional güclərin rəqabət etdiyi bir məkan, Babürlü imperatoru isə Dehli ətrafına sıxışdırılmış, artıq sadəcə simvolik bir hökmdar — və məhz o zaman zəngin Benqalda mərkəzləşən kiçik bir Avropa ticarət şirkətinin, yəni İngilis Şərqi Hindistan Kumpaniyasının nəzarəti altına düşür. Müəlliflər bu kəskin dəyişikliyi izah etmək üçün istifadə olunan ənənəvi modeli — tarixçi David Arnoldun "şərqşünas üçlüyü" adlandırdığı sxemi — tənqid edirlər: əvvəlcə qədim Hindistan böyük sivilizasiya qurur, sonra Müsəlman hökmdarların gəlişi ilə tənəzzül başlayır (Evrəngzibin "dözümsüzlüyü" xüsusilə şişirdilir), üçüncü mərhələdə isə maarifçi Britaniya sömürgə idarəsi gəlir. Müəlliflərə görə bu üç mərhələli sxem təkcə köhnə İngilis mənbələrində deyil, sömürgə əleyhinə millətçi tarix yazımında, hətta bugünkü hindu millətçi ideologiyasında da (9-cu fəsildə müzakirə olunur) hələ də canlıdır.

Fəslin əsas hissəsi Dehli Sultanlığının (1206–1526) qurulmasına həsr olunur. Müəlliflər tarixçi Peter Hardinin sultanları "saxta hüquqşünaslarla" əməkdaşlıq edən "saxta polislər" adlandırdığı ifadəsini gətirərək vurğulayırlar ki, sultanlar dini rəhbərlər deyil, hərbi-inzibati bacarıqlarına görə hakimiyyətdə idilər. 1206-cı ildə Qütbəddin Aybək tərəfindən qurulan Məmlük sülaləsindən sonra altı yüz ildən artıq bölgənin hakim elitasının dili fars oldu — bu sülalələr dövlət idarəçiliyinə yeniliklər, hüquq və ədəbiyyat ənənələri gətirməklə yanaşı, atlı döyüş taktikası, suvarma texnikaları (məşhur "fars çarxı" da daxil olmaqla) və şəhərsalma islahatları tətbiq etdilər.

Müəlliflər Sultanlıq dövrünün dini-etnik plüralizmini də vurğulayırlar: qeyri-müsəlmanlar "zimmi" statusunda öz hüquq və adətlərini davam etdirə bilirdi, hərbi xidmətdən azad idilər, əvəzində baş vergisi (cizyə) ödəyirdilər; müsəlmanlar üçün isə bölgəyə görə fərqli hüquq məktəbləri (Orta Asiyada hənəfi, cənubda Hind Okean ticarəti ilə bağlı maliki) tətbiq olunurdu. Hakim elita da təkcə türklərdən deyil, əfqan, fars və uzaq diyarlardan gələn köçkünlərdən ibarət idi.

Bu plüralist mühitin ən canlı sübutu kimi müəlliflər məşhur fas səyyahı İbn Battutanın (v. 1368/69) xatirələrindən sitat gətirirlər — o, 14-cü əsrdə Dehlidə qazı vəzifəsində işləmişdi. Sultanla ilk görüşünü təsvir edərkən yazır: "Sultana yaxınlaşdım, əlimi tutub sıxdıqdan sonra buraxmadı və mənə fars dilində olduqca nəzakətlə dedi: 'Ziyarətiniz bizim üçün nə böyük nemətdir...' Sonra haradan gəldiyimi soruşdu, mən də 'Məğrib diyarından gəlirəm' dedim." Bu qısa səhnə, kitabın əsas tezisini — Sultanlıq sarayının kosmopolit, çoxmillətli xarakterini — canlı şəkildə göstərir.

• Konkret "zaman səyyahı" fikri təcrübəsi ilə mücərrəd tarixşünaslıq müzakirəsi əlçatan edilir
• İbn Battutanın 14-cü əsr xatirələrindən birbaşa sitatlar kimi ilkin mənbələrə müntəzəm müraciət olunur