Afrika Uygarlıkları — Mısır, Nubya, Kush
Uyğundur
- Ənənəvi Afrika dinləri haqqında qısa, amma sistemli məlumat axtaranlara
- Nubiya, Kerma və Kuş krallığı haqqında az bilinən faktlarla maraqlananlara
- Qədim Misir sülalələrinin xronologiyasını bir yerdə görmək istəyənlərə
- Seriyanın digər sivilizasiya kitablarını oxuyanlara
Uyğun deyil
- Arxa qapaqda vəd edilən orta əsr Afrika imperiyaları və müstəmləkəçilik tarixini gözləyənlərə — kitabda bunlar yoxdur
- Qədim Misir haqqında hekayəli, canlı bir mətn istəyənlərə — Misir fəsli adlar və tarixlər siyahısına bənzəyir
- Müasir, yenilənmiş elmi məlumat axtaranlara
Giriş Afrikanı «ilk mədəni insanların qitəsi» kimi təqdim edir: ilk daş alətlərin 3,3 milyon il əvvəl bugünkü Keniyada işlədildiyini, ən qədim Homo sapiens qalıqlarının Mərakeşdə tapıldığını və təxminən 300 min yaşı olduğunu, Şimal-Şərqi Afrikada əkinçiliyin e.ə. 10–8 min illərdə başladığını xatırladır. Qitənin ölçüsü haqqında canlı bir müqayisə də var — Keyptaundan Tancaya qədər yol 12 min kilometrdən artıqdır. Ən təsirli detal isə 1897-ci ildə Britaniya ekspedisiyasının Benin sarayını dağıdıb 900-dən çox bürünc heykəli talan etməsidir; kitab Qərb Afrika sivilizasiyasının dünyaya ilk dəfə məhz bu talanla tanınmasını «ironik və simptomatik» adlandırır.
Birinci fəsil kitabın ən ciddi hissəsidir. O, ənənəvi Afrika dininin qurucusu və müqəddəs kitabı olmadığını, tarixinin xalqların öz tarixindən ayrılmadığını və tədqiqatın əsas çətinliyinin məhz yazılı mənbə yoxluğu olduğunu izah edir; tropik iqlimdə məbədlər, maskalar, müqəddəs kətillər bir neçə nəsildən artıq qalmadığı üçün bu gün yüz əlli ildən qədim dini əşya çox azdır. Dinin coğrafiyası, İslam və xristianlıqla qarşılıqlı təsir, yerli inancların iki dinin daxilində necə yaşadığı aydın və hörmətli bir dillə təsvir olunur.
Fəslin mərkəzi inanc sistemidir: bütün Afrika cəmiyyətlərinin qəbul etdiyi tək, yaradıcı, görünməz Tanrı (heç bir Afrika xalqının Tanrının təsvirini çəkmədiyi vurğulanır); ilahlar — təbiət qüvvələrinin təcəssümü və Tanrının elçiləri; ruhlar və xüsusən «yaşayan ölülər» — yaxın keçmişdə ölmüş və hələ xatırlanan əcdadlar. Kitab vacib bir düzəliş edir: əcdadlarla əlaqə üçün edilən libasiya, dua və qurbanları «əcdad pərəstişi» adlandırmaq səhvdir, çünki Afrika xalqları Tanrıya edilənlə əcdadlara edilən arasında aydın fərq qoyur.
Sonra həyat dövrü gəlir: doğum, yetkinlik, nikah və dəfn ayinləri. Nikahın dini və ailə borcu sayılması, uşaqsızlığın cəmiyyətə qarşı günah kimi qəbul edilməsi, çoxarvadlılığın və mərhumun adına nikah kimi adətlərin mövcudluğu mühakiməsiz təsvir olunur. Fəslin ən gözəl cümləsi qohumluq anlayışını ümumiləşdirən məşhur Afrika fikridir: «Biz var olduğumuz üçün mən varam, mən var olduğum üçün biz varıq.» Ölümdən sonrakı həyat haqqında hissə də maraqlıdır: ənənəvi dində cənnət və cəhənnəm yoxdur, ölü xatırlandıqca «yaşayan ölü» qalır, unudulanda isə adsız kollektiv ölümsüzlüyə keçir.
Fəslin zəif tərəfi onun yaşıdır. Mətn aydın şəkildə onilliklər əvvəl yazılmış ensiklopedik bir məqaləyə söykənir: dinin coğrafiyası təsvir edilərkən 1984-cü ildən Burkina-Faso adlanan ölkə hələ «Yuxarı Volta» kimi çəkilir, xristianlığa keçid faizləri kimi rəqəmlər isə heç bir tarix və mənbə göstərilmədən verilir. Kitabda mənbə qeydləri yoxdur, yalnız sonda ədəbiyyat siyahısı var. Dördüncü fəsildə də oxşar dəqiqsizliklər görünür — məsələn, kopt dili «qədim nubiya dili» ilə qarışdırılır.
Nəticədə kitabın dəyəri qeyri-bərabər paylanıb: ənənəvi dinlər fəsli və Kerma–Kuş fəsli (100-dən çox insanın qurban verildiyi nəhəng tumulus qəbirləri, Misiri fəth edən Kuş kralı Pianxi, Meroe və Roma arasındakı sülh) oxunmağa dəyər, ortadakı böyük Misir fəsli isə daha çox sülalə və fironların siyahısıdır. Seriyanın digər cildləri kimi bu kitab da başlanğıc üçündür və mövzunu dərinləşdirmək istəyən oxucu daha ətraflı mənbələrə keçməlidir.
- Dörd fəsil, alt başlıqlarla sistemli bölgü
- Rəngli xəritə və illüstrasiyalar, kənar sütunlarda qısa qeydlər
- Sonda müəllif və tərcüməçi ədəbiyyat siyahıları
Eyni seriyadan, Misirlə eyni dövrdə yüksələn başqa bir çay sivilizasiyası haqqında — saytımızda icmalı var
Eyni seriyadan, Şimali Afrikadakı Karfagen və Roma ilə — saytımızda icmalı var
Eyni seriyadan, başqa bir ilkin sivilizasiya haqqında — saytımızda icmalı var
Fəsildə həyat dövrü gəlir: doğum, yetkinlik, nikah və dəfn ayinləri. Nikahın dini və ailə borcu sayılması, uşaqsızlığın cəmiyyətə qarşı günah kimi qəbul edilməsi, çoxarvadlılığın və mərhumun adına nikah kimi adətlərin mövcudluğu mühakiməsiz təsvir olunur. Fəslin ən gözəl cümləsi qohumluq anlayışını ümumiləşdirən məşhur Afrika fikridir: «Biz var olduğumuz üçün mən varam».
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
