Zebralar Neden Ülser Olmaz?
Uyğundur
- Stres, narahatlıq və ya psixosomatik şikayətlərin arxasındakı biologiyanı anlamaq istəyənlərə
- Tibb, psixologiya və biologiya tələbələrinə, sağlamlıq sahəsində çalışanlara
- Yumorla yazılmış, amma ciddi elmi əsası olan populyar elm sevənlərə
Uyğun deyil
- Qısa, praktik «stresdən 10 addımda qurtul» bələdçisi axtaranlara — idarəetməyə yalnız son fəsil həsr olunub
- Biologiya terminlərindən tez yorulanlara — hormon və beyin bölgələrinin adları çoxdur
- Ən son araşdırmaları gözləyənlərə — əsas mətn 2004-cü il nəşrinə əsaslanır, bəzi məlumatlar köhnəlib
Ön söz kitab mağazasında Stiven Hokinqin kitabını vərəqləyirmiş kimi görünən bir adama baxmağı təklif edir: onda nə cüzam var, nə çiçək, nə də qızdırma — amma xolesterini yüksəkdir və əsəblərini sakitləşdirici dərmanla yatırır. Sapolskinin başlanğıc fikri budur ki, xəstəlik mənzərəmiz dəyişib: əvvəllər insanları yoluxucu xəstəliklər öldürürdüsə, indi illərlə yavaş-yavaş yığılan zərər — ürək xəstəlikləri, xərçəng, insult — öldürür. 1918-ci il qrip epidemiyasının I Dünya müharibəsindən çox insan öldürdüyünü xatırladır. Müəllif üçüncü nəşrə yuxu və asılılıq haqqında iki yeni fəsil əlavə etdiyini, köhnə fəsillərin üçdə birini-yarısını isə yenidən yazdığını deyir.
Birinci fəsil hər kəsə tanış bir səhnə ilə açılır: gecə saat ikidir, sabah vacib iclas var, yuxu gəlmir və birdən beyinə «bəlkə bende beyin şişi var?» fikri girir. Sapolski zarafatla qeyd edir ki, heç kim belə gecələrdə «məndə cüzam var» deyə narahat olmur. Sonra kitabın əsas müqayisəsi gəlir: zebra üçün stres — aslanın hücumu, yara, aclıqdır, yəni qısa və fiziki təhlükə. Bədən məhz bunun üçün mükəmməl qurulub: «ya stres bitir, ya da sən». Biz isə eyni reaksiyanı ipoteka, vergi, ictimai çıxış, hətta ölümün qaçılmazlığı barədə düşüncələrlə — yəni yalnız başımızda yaratdığımız təhlükələrlə — işə salırıq. Şahmat ustalarının oyun zamanı bədən yükünün qaçan atletinkinə yaxınlaşması kimi nümunələr bunu yaxşı göstərir.
Fəslin ən yaddaqalan hissəsi Hans Selyenin hekayəsidir. 1930-cu illərdə gənc Selye siçanlara qoyun yumurtalığından alınmış ekstrakt vurur, amma bunu çox bacarıqsız edir: siçanları yerə salır, qaçanları süpürgə ilə kranın arxasından çıxarır. Aylar sonra hamısında mədə xorası, böyümüş böyrəküstü vəzilər və kiçilmiş immun toxuması tapır. Kontrol qrupuna yalnız şəkərli su vurulmuşdu, amma onlarda da eyni dəyişikliklər var idi. Selye pes etmək əvəzinə düşünür: ortaq olan şey əzablı prosedurun özü idi. Siçanları soyuğa, istiyə, ağır idmana salanda eyni nəticəni alır və stres reaksiyasının ümumi, hər təhlükəyə eyni cavab olduğunu kəşf edir.
Sapolski sonra stres reaksiyasının məntiqini izah edir: enerji dərhal əzələlərə yönəldilir, ürək sürətlənir, həzm, böyümə, nəsilartırma və immunitet kimi «uzunmüddətli layihələr» dayandırılır, ağrı hissi zəifləyir, yaddaş kəskinləşir. Selyenin səhvi isə xəstəliyin hormonlar «tükənəndə» yarandığını düşünməsi idi; əslində, müəllifin sözləri ilə, «bədənin ordusunda güllə bitmir» — bədən müdafiəyə o qədər xərcləyir ki, təmir və qorunmaya pul qalmır. Buna «allostatik yük» deyilir və kitab bunu yelləncəkdə tarazlıq saxlamağa çalışan iki fil obrazı ilə göstərir. Vacib bir dəqiqləşdirmə də var: stres birbaşa xəstəlik yaratmır, amma xəstəliyə tutulma və ya ona qarşı dura bilməmə ehtimalını artırır.
Oxunan hissəyə əsasən kitabın ən güclü tərəfi dilidir: Sapolski hormon və beyin bölgələrindən danışarkən belə zarafat edir, hər mürəkkəb fikri gündəlik həyatdan bir obrazla göstərir və mətni başqa mütəxəssislərə yoxlatdığını açıq deyir. Türkcə tərcüməni klinik psixoloq Nesrin Hisli Şahin edib; terminlər diqqətlə seçilib, amma bəzi cümlələr ağırdır və çap səhvləri var. Kitab təxminən 600 səhifədir və bəzi fəsillər dərslik sıxlığındadır; fəsillər demək olar müstəqil olduğu üçün maraqlı olanları seçib oxumaq da mümkündür.
- Hər elmi fikri gündəlik həyatdan bir obraz və zarafatla izah edən üslub
- Heyvanlar (zebra, aslan, babuin) və insanlar arasında daimi müqayisə
- Hər fəslin bir orqan sisteminə həsr olunduğu, ayrı-ayrılıqda oxuna bilən quruluş
Xroniki stres və xəstəlik əlaqəsinə həkim gözü ilə baxış
Travmanın bədəndə və beyində izlərinə həsr olunmuş məşhur kitab
Müəllifin Keniyada babuinlər arasında keçən illəri — stres araşdırmasının arxa planı
Sapolski stres reaksiyasının məntiqini izah edir: enerji dərhal əzələlərə yönəldilir, ürək sürətlənir, həzm, böyümə, nəsilartırma və immunitet kimi «uzunmüddətli layihələr» dayandırılır. Selyenin səhvi xəstəliyin hormonlar «tükənəndə» yarandığını düşünməsi idi; əslində «bədənin ordusunda güllə bitmir» — bədən müdafiəyə o qədər xərcləyir ki, təmir və qorunmaya pul qalmır. Buna «allostatik yük» deyilir. Stres birbaşa xəstəlik yaratmır, amma xəstəliyə tutulma ehtimalını artırır.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
