Sistem — Dünyayı Ele Geçiren İnternet Aslında Kimin Elinde
Uyğundur
- İnternetin necə işlədiyini və kimin nəzarətində olduğunu texniki jarqonsuz anlamaq istəyənlərə
- Məxfilik, məlumat təhlükəsizliyi və böyük texnologiya şirkətlərinin gücü ilə maraqlananlara
- Snouden sənədləri, WikiLeaks və kiber müharibə mövzularını izləyən oxuculara
- Jurnalistika, hüquq, siyasət və İT sahəsində çalışanlara
Uyğun deyil
- Texnoloji nikbin, «internet hər şeyi yaxşılaşdırır» tonunda kitab axtaranlara
- Dərin texniki izah — protokollar, kod, şəbəkə arxitekturasının detalları — gözləyən mütəxəssislərə
- Qərbdən kənar, xüsusən Avrasiya internetinin perspektivini gözləyən oxuculara — müəllif özü hekayənin Qərb mərkəzli olduğunu etiraf edir
Boll girişi internetin nüfuzunun necə dəyişdiyini göstərməklə açır: 1990-ların «kiberməkanın müstəqillik bəyannaməsi», «Don't be evil» şüarı ilə yola çıxan şirkətlər, WikiLeaks-in super gücə meydan oxuması, Ərəb baharında sosial medianın rolu, nəhayət 2012 London Olimpiadasında Tim Berners-Lini alqışlayan on yeddi dəqiqəlik rəqs şousu. 2020-yə gəldikdə isə eyni şirkətlər dezinformasiya, senzura və vergidən yayınmaqda ittiham olunur. Müəllifin sualı: internet dəyişib, yoxsa biz onu əvvəldən düzgün tanımırdıq?
Kitabın əsas tezisi girişdə aydın ifadə olunur: onlayn güc əslində oflayn gücdür. İnternet — «bulud» kimi azad və təbii görünən, əslində isə hər birinin sahibi, maliyyəçisi və tənzimləyicisi olan fiziki kabellər və məlumat mərkəzləri şəbəkəsidir. Boll gündəlik «internet» dediyimiz dörd nəhəngi (Amazon, Apple, Facebook, Google) internetin özü yox, onun relsləri üzərindəki lokomotivlər adlandırır. Bu bənzətmə kitabın bütün arxitekturasını müəyyən edir.
Ən güclü tarixi paralel dəmir yollarıdır. XIX əsrdə dəmir yolları da bir kommunikasiya texnologiyası idi, amma relsləri hər kəs çəkə bilmədiyi üçün sənaye bir neçə şirkət və onların maliyyəçilərinin əlinə keçdi, «Qızıllı dövr» inhisarları, sərvət uçurumu və populizm doğdu. Boll iddia edir ki, internet də «başlı-başına buraxılsa, inhisar yaradan maşındır» və bu dəfə də siyasi iradə və yeni hüquq sahələri olmadan nəticə eyni ola bilər. Bu paralel həm cəlbedici, həm də düşündürücüdür.
Müəllif özünü «internet uşağı» kimi təqdim edir: yeddi yaşında AOL-da gündə on beş dəqiqə, yeniyetməlikdə onlayn oyunlar və özünü öyrədən kodlaşdırma, sonra texnologiya müxbiri, WikiLeaks əməkdaşı və Snouden sənədləri üzərində işləyən jurnalist. Bu şəxsi keçmiş kitaba həm etibar, həm də canlılıq qatır. Boll dürüst şəkildə etiraf edir ki, internetin hekayəsi həddən artıq Qərb mərkəzli və patriarxaldır və bunu nəzərə almadan danışmaq hekayəni təhrif edər.
Birinci fəsil «Memarlar» dəqiq bir tarixlə açılır: 1969-cu il 29 oktyabr axşamı UCLA-da bir qrup gənc akademik bu gün internet adlandırdığımız şəbəkə ilə ilk mesajı göndərməyə hazırlaşır. Boll göstərir ki, «müstəqil internet» ideyası əslində heç vaxt göründüyü kimi olmayıb — ilk otuz ildə nəzarətsiz qəbul edilmiş qərarlar və protokollar əvvəldən hökumət və qurumlara daha yaxın idi.
Türkcə tərcümə axıcıdır və bəzi adlar pozulub. Kitab 2020-də yazıldığı üçün süni intellekt dövrünün son inkişaflarını əhatə etmir. Buna baxmayaraq, gündəlik istifadə etdiyimiz internetin arxasındakı güc strukturunu görmək üçün əla bələdçidir; kitabın sonunda texniki terminlər lüğəti də var.
- Kitab üç hissəyə (Mexanizm, Pul, Müharibə) bölünüb, hər fəsil konkret aktorlar qrupuna həsr olunub
- Dəmir yolu kimi tarixi paralellər mücərrəd mövzunu anlaşılan edir
- Müəllif qapalı otaqlarda qərar verən insanlarla müsahibələrə əsaslanır
- Sonda texniki terminlər lüğəti və əlavə oxu siyahısı var
Axtarış sisteminin və reklam modelinin internet iqtisadiyyatını necə formalaşdırdığı haqqında — saytımızda icmalı var
Rəqəmsal texnologiyaların biznesi necə dəyişdiyinə daha nikbin, sahibkar baxışı — saytımızda icmalı var
Birinci fəsil «Memarlar» dəqiq bir tarixlə açılır: 1969-cu il 29 oktyabr axşamı UCLA-da bir qrup gənc akademik bu gün internet adlandırdığımız şəbəkə ilə ilk mesajı göndərməyə hazırlaşır. Boll göstərir ki, «müstəqil internet» ideyası əslində heç vaxt göründüyü kimi olmayıb — ilk otuz ildə qəbul edilmiş qərarlar və protokollar əvvəldən hökumət və qurumlara daha yaxın idi.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
