Sömürgeciliğin Dünya Modeli
Uyğundur
- Avropamərkəzçi tarix yazımının kök səbəblərini akademik səviyyədə anlamaq istəyənlərə
- Coğrafiya və tarix elmlərinin ideoloji tərəflərini tənqidi gözlə oxumaq istəyənlərə
- Kolonializm və modernləşmə nəzəriyyələri arasındakı bağlantını araşdıranlara
- Sərt akademik dillə yazılmış, geniş istinad aparatı olan qeyri-bədii ədəbiyyata öyrəşmiş oxuculara
Uyğun deyil
- Yüngül, populyar tarix oxumaq istəyənlərə
- Müəllifin arqumentlərinə qarşı tərəf mövqeyini bərabər həcmdə görmək istəyənlərə — kitab birtərəfli polemik formatdadır
- Konkret tarixi hadisələrin təfsilatını izləmək istəyənlərə — kitab daha çox nəzəriyyə və metodologiya tənqididir
- Qısa, sürətli oxu axtaranlara — sıx akademik nəsr yavaş templə oxunur
Kitab birbaşa öz tezisini elan etməklə açılır: Blaut iddia edir ki, 18-ci əsrdən bəri Qərb tarix yazımının demək olar bütün əsasları — Maarifçiliyin, kapitalizmin, hətta demokratiyanın niyə məhz Avropada yarandığı barədə "elmi" izahlar — əslində "Avropa-daxili" və "Avropa-xarici" arasında qurulmuş süni bir ayrımın üzərində dayanır.
Müəllifə görə bu baxış Avropanın irqi, coğrafi, demoqrafik və dini xüsusiyyətlərinin onu "yüksəlişə məhkum" etdiyini iddia edir — "Xaricin" geridə qalması isə tarixi yalnız Avropanın daşıya biləcəyini "sübut edir". Blaut bunu sadəcə tarixi səhv deyil, "folklorik" səviyyəyə enmiş, amma Qərb mədəniyyətində dərin kök salmış bir inanc sistemi kimi təsvir edir.
"Zaman tuneli" adlı bölmədə müəllif maraqlı bir metod seçir: 19-cu əsrin ortalarından bu günə qədər Avropa məktəblərində tarixin necə tədris olunduğunu mərhələ-mərhələ göstərir. 150 il əvvəl şagirdlərə insanlığın bütün mühüm hadisələrinin yalnız "Böyük Avropa"da (Aralıq dənizindən Mezopotamiyaya qədər uzanan "İncil Torpaqları" daxil olmaqla) baş verdiyi öyrədilirdi — bəzi müəllimlər hətta qeyri-avropalıların "həqiqi insan" olub-olmadığını belə sual altına qoyurdu.
Blaut sitat gətirdiyi dövrün dərsliklərindən nümunələr verir — Cənnət bağının yerini "Xəzər dənizi ilə Keşmir arasında" və ya "Qafqaz dağları yaxınlığında" göstərən müxtəlif nəzəriyyələr, "Qafqaz irqi" konsepsiyasının məhz bu coğrafi yerləşdirmədən necə doğduğunu izah edir.
Sonra müəllif 20-ci əsrin əvvəllərinə keçir — Darvinçi təkamül nəzəriyyəsi qəbul edilsə də, tarix dərsliklərinin əsas strukturunun demək olar dəyişmədiyini göstərir: ilk "həqiqi insan" (Kro-Manyon) yenə Avropada yaşayır, kənd təsərrüfatı yenə "İncil Torpaqları"nda kəşf olunur, sivilizasiya "Şərqdən" Afinaya, Romaya, sonra şimal-qərbə doğru "qaçılmaz şəkildə" irəliləyir.
Blautun əsas metodoloji hərəkəti budur: o, bu təsviri sadəcə köhnəlmiş irqçilik kimi rədd etmir, əksinə göstərir ki, 2-ci Dünya müharibəsindən sonrakı "daha nəzakətli" akademik dildə də eyni struktur — Avropanın tarixi "mərkəz", qalan dünyanın isə "periferiya" olduğu fikri — dəyişmədən qalıb, sadəcə açıq irqçi dil elmi terminologiya ilə əvəzlənib.
Fəsil, müəllifin kitabın qalan hissəsində nəyi sübut etməyə çalışacağının elanı ilə bitir: Avropa-mərkəzçi yayılmaçılıq inancının nə tarixi, nə coğrafi faktlarla kifayət qədər əsaslandırılmadığını, əslində "folklorik" bir ünsür olduğunu göstərəcək.
- Müəllif sərt akademik dillə yazır, geniş sətiraltı qeyd aparatı ilə hər iddiasını mənbələrlə dəstəkləyir
- "Zaman tuneli" bölməsi konkret dərslik sitatları ilə tarixi nümunə əsaslı arqumentasiya qurur, mücərrəd nəzəriyyədən daha inandırıcı
- Ton polemikdir — müəllif qarşı tərəfin arqumentlərini təqdim edib sonra sistematik şəkildə sökür
- Türkcə tərcümə (Serhun Behçet) akademik terminologiyanı adekvat saxlayır, bəzi uzun cümlələr orijinalın sintaksisini əks etdirir
Oxşar tənqidi metodla Qərbin "Şərq" barədə təsəvvürünün ideoloji konstruksiya olduğunu göstərir
Dünya tarixinə Avropa-mərkəzli olmayan alternativ baxış
Fərqli coğrafiyada, oxşar tənqidi tarixyazma metodu
2-ci fəsil "Avropa möcüzəsi əfsanəsi"nə həsr olunub — irqi, demoqrafik, iqlim və rasionallıq əsaslı izahları bir-bir sistemli şəkildə tənqid edir.
3-cü və 4-cü fəsillər 1492-ci ildən əvvəl və sonrakı dövrün müqayisəli tarixinə keçir — Blaut sübut etməyə çalışır ki, 1492-də Avropa digər sivilizasiyalardan daxili üstünlüyə malik deyildi, Amerikanın kəşfi sadəcə coğrafi təsadüf idi, sonrakı Avropa yüksəlişi isə sömürgə var-dövlətinin nəticəsidir, əvvəlcədən mövcud üstünlüyün deyil.
Problem görürsünüzsə bizə yazın. Nəşriyyat, müəllif, hüquq sahibi və ya sadəcə oxucu — fərqi yoxdur. Bu icmalda təlif hüququ baxımından problemli bir şey varsa, icmal yazarı saytın qaydalarını pozubsa, yaxud sadəcə təklifiniz və ya iradınız varsa, hey@kitabdanevar.com ünvanına yazın. Məsələni məhkəməyə aparmadan, öz aramızda həll etmək istəyirik: müraciəti 48 saat ərzində araşdırır, lazım gələrsə icmalı düzəldir və ya tamamilə silirik.
