Bir milyon dollarım olsaydı…

Romanın ilk səhifəsi bir çap maşını ilə başlayır: 1967-ci ildə SSRİ-də düzəldilmiş, Kərəmlə yaşıd olan, dilini «köhnə və sınıq-salxaq olduğu üçün» yalnız onun bildiyi bir maşın. Qaraqan buradan dərhal əsas metaforanı qurur: «Əslində bu maşın Kərəmin elə özü idi... Kərəm də özünü ölmüş bir ölkənin vətəndaşı kimi hiss edirdi.» Qəhrəman kommunist tərbiyəli, içki-siqaret bilməyən, həmkarlarına bildiyini öyrədib sonra onların müdir olduğunu görən bir «alicənab mühəndis»dir — keçid dövrünün yeni qaydalarına uyğunlaşa bilməyən nəslin nümayəndəsi.

Çamadan səhnəsi kitabın ən yaxşı hissəsidir. Kərəm çamadanı gecə saat ikidə görür, amma götürmür: «Eyy, çamadan yiyəsi...» deyə səslənir, sahibinin «sütunların dibində ehtiyacını ödədiyini» uydurur, saat üçə, dördə, beşə qədər gözləyir. Müəllif bu tərəddüdü həm gülməli, həm acı yazıb — vicdanla ehtiyac arasında sıxılmış adamın öz bəhanələrinə özünün güldüyü anlar təbiidir. Səhər yoldan keçən yol polisi onun son on manatını «cərimə» adı ilə alır, fəhlələr onu söyüb qovur — və yalnız bundan sonra, liftdə, çamadanın qapağını aralayanda «Aman Allah!» gəlir.

Pulun ilk saatları romanın ən işıqlı səhifələridir. Kərəm iki yüz paçkanı sayır, amma «beş mini iki yüzə vura bilmir»; bir milyonu otuz ilə bölüb aylıq «üç-dörd min dollar» hesablayır; supermarketdə ilk dəfə anlayır ki, bazarlıq «pulların azalması yox, ərzağın çoxalması» deməkdir. Arvadı Firuzənin illərlə saxladığı anasının resept dəftəri, oğlu Kənanın dişlərini düzəltmək üçün lazım olan yüz manat, qızı Pərvinin qışın ortasında tufli ilə gəzməsi — bu kiçik detallar kasıblığın alçaldıcı gündəlikliyini moizədən daha yaxşı göstərir. Kərəmin sevincdən otağa qapanıb hönkürməsi səmimi və təsirli səhnədir.

Sonra janr dəyişir. İşdən çıxdığı gün tikinti sahəsinə qayıdan Kərəm fəhlələrin qanlı ölüm haqqında danışığını eşidir və bütün sevinci paranoyaya çevrilir: qapının gözlüyündən baxmağa qorxur, qara pencəkli mafiyanın atışmasını təsəvvür edir, pulun sahiblərinin onu güddüyünə inanır. Qaraqan burada oxucu ilə yaxşı oynayır — Kərəmin «film» kimi qurduğu versiyalar həm inandırıcı, həm də gülməlidir; sonradan ölümün adi bir iş qəzası olduğu məlum olanda gərginlik azalsa da, əsas sual yerində qalır: gecə saat ikidə bir milyonu tikinti sahəsinə kim gətirir?

Zəif cəhətlər də diqqəti çəkir. Müəllif tez-tez hadisəni dayandırıb geniş sosial moizəyə keçir: «indi pulu eşşəklər qazanır», «Azərbaycan kimi böyük bazarda», «Sovet vaxtı belə deyildi». Bu fikirlər personajın dünyagörüşünə uyğun olsa da, təkrarlandıqca mətnin ritmini qırır. Qadın obrazları da əsasən Kərəmin gözü ilə — «gözəl», «ehtiraslı», «romantik» — təsvir olunur, Firuzənin öz səsi hələ zəifdir. Kabus səhnəsi (itin ağzındakı kəsik əl) təsirlidir, amma bir az artıq qrotesk tondadır.

Buna baxmayaraq, «Bir milyon dollarım olsaydı...» ilk üçdə birdə öz vədini tutur: sadə, danışıq dilinə yaxın, yerli ləhcə və rus sözləri ilə canlandırılmış mətn Bakının 2010-cu illər ab-havasını ötürür, qəhrəmanın hər qərarı isə oxucunu «mən olsaydım nə edərdim?» sualı ilə baş-başa qoyur. Arxa qapaqdakı sual — «Pul hər zaman xoşbəxtlik gətirirmi?» — hələ açıq qalır, amma ilk əlamətlər narahatedicidir.

• Üçüncü şəxsdən, qəhrəmanın daxili monoloqlarına tez-tez keçən anlatım
• Qısa, nömrələnmiş fəsillər
• Dialoqlarda yerli ləhcə və rusca ifadələr