Bizden Önceki Dünya

Kitab müəllifin həyatının ən vacib anlarından biri ilə açılır: 22 iyun 2015, saat 9:10, Oksford laboratoriyası. Müəllif tələbəsi Samanta Braunla birlikdə təxminən 120 min il əvvəl yaşamış bir insanın 2,4 santimetrlik sümüyünə ilk dəfə toxunur. Sonradan məlum olur ki, bu sümük indiyədək tapılmış yeganə «birinci nəsil hibrid» insana məxsusdur: anası neandertal, atası denisovalı olan gənc bir qıza. Giriş kitabın əsas tezisini qoyur: son 300 min ildə dünyada beş, altı, bəlkə də daha çox insan tipi yaşayıb və sual budur — niyə sonda yalnız biz qaldıq?

Səkkizinci fəsil bu kəşfin necə baş verdiyini addım-addım danışır və kitabın ən yaxşı fəslidir. Problem sadədir: Denisova mağarasından çıxan sümüklərin 95%-i leşyeyən heyvanlar tərəfindən parçalanıb və heç bir növə aid edilə bilmir — anbarlarda plastik torbalarda yatan «dəyərsiz» qırıntılardır. Müəllif və həyat yoldaşı, arxeoloq Katerina Douka 2014-cü ildə Altayda keçirilən görüşdə yeni bir üsul — ZooMS (kütlə spektrometriyası ilə zooarxeologiya) — təklif edir: hər sümükdən kollagen zülalı çıxarılır, onun peptid ardıcıllığı «molekulyar barmaq izi» kimi kitabxanadakı növlərlə müqayisə edilir.

Bu fəsildə elmin romantikası ilə zəhmətinin nisbəti çox dürüst göstərilir. Avstraliyalı magistrant Samanta Braun həftələrlə laboratoriyanın kəsim otağına qapanır, əvvəlcə 700-dən çox, sonra Rusiyadan gətirilən yeni torba ilə 1308 sümük nümunəsi kəsib etiketləyir. İlk nəticələrdə yalnız ayı, inək, maral, it, tülkü, mamont və digər heyvanlar var. Müəllif ona «artıq kifayətdir, tezisini yaz» deyəndə Samanta «Olmaz!» deyir və davam etmək istəyir. Nəhayət, bir cümə axşamı DC1227 kodlu nümunədə hominin spektri çıxır. Müəllifin həmin an göndərdiyi, böyük hərflərlə söyüşlü e-poçt kitabda olduğu kimi verilir və elmi kəşfin insani tərəfini çox gözəl göstərir.

Sonra hekayə detektiv kimi davam edir. Samanta sümüyə «Denni» adını verir. Sümük 1,68 qram çəkir, 12-ci laydan gəlir və 49 900 ildən qədimdir. Leypsiqdəki Maks Plank İnstitutunda Svante Pääbonun komandası əvvəlcə neandertal mitoxondrial DNT-si tapır — Samanta bir az məyus olur, çünki hamı denisovalı gözləyirdi. Amma nüvə DNT-si aylar sonra gözlənilməz nəticə verir: genomun təxminən yarısı neandertal, yarısı denisovalıdır. Kompüter tomoqrafiyası ilə sümüyün ən azı on üç yaşlı bir qıza aid olduğu müəyyən edilir. 2018-ci ilin avqustunda «Nature» jurnalının üz qabığında çıxan bu kəşf ilin ən böyük elmi xəbərlərindən biri olur.

Fəslin elmi arqumenti də vacibdir. Müəllif Denninin tapılmasının böyük bir təsadüf olduğunu etiraf edir: əgər belə hibridlər çox olsaydı, neandertal və denisovalı genomları fərqli qalmazdı. Lakin Denninin genomu daha çox şey göstərir: atasının əcdadlarında da yüzlərlə nəsil əvvəl neandertal qarışığı var, anası isə mağaradakı digər neandertallardan çox, Xorvatiyadakı Vindiya mağarasının neandertallarına yaxındır. Deməli, insan qrupları təkcə bir dəfə yox, dəfələrlə görüşüb və qarışıb. Bu, «növ» anlayışının özünü sual altına qoyur.

Kitabın üslubu canlı və səmimidir; müəllif həmkarlarını — Svante Pääbonu, Anatoli Derevyankonu, Mixail Şunkovu — insan kimi təqdim edir, rəqabət və «ilk kim dərc edəcək» həyəcanını gizlətmir. Zəif tərəf kimi Sanger ardıcıllaşdırması, kollagen ultrafiltrasiyası kimi bəzi texniki hissələri qeyd etmək olar: onlar vacibdir, amma qeyri-mütəxəssis oxucunu yora bilər. Buna baxmayaraq, bu kitab insan mənşəyi haqqında son on ildə dəyişən mənzərəni ən aydın göstərən əsərlərdən biridir.

• Kəşflərin içəridən, birinci şəxsdən canlı təsviri
• Mürəkkəb genetik və tarixləndirmə üsullarının sxemlərlə izahı
• Elmdə əməkdaşlıq və rəqabətin dürüst təsviri